په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌ئێمهلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

 

 

كرۆنۆلۆژیای ژیان و به‌رهه‌مه‌كانی ماركس.

ئا:محه‌مه‌دی مشیر

 

فه‌‌یله‌سوفه‌ مه‌زنه‌ی رێڕه‌وی مێژووی گۆڕی و ملیۆنها مرۆڤ بۆ ماوه‌ی پتر له‌ سه‌ده‌ و نیوێك سه‌رسامی داهێنانه‌ هزریی و فه‌لسه‌فی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی بوون و تا ئه‌مێستاكه‌ش مرۆڤایه‌تی له‌ به‌شێكی گه‌وره‌ی ده‌ستكه‌وته‌ سیاسی وكۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و مافه‌كییه‌كانی له‌ ماوه‌ی هه‌ردوو سه‌ده‌ی رابردوودا قه‌رزباری ئه‌ون.
پێشكه‌شه‌ به‌وانه‌ی به‌ بێ‌ جیاكاری نه‌ته‌وه‌یی و ئایینی و ره‌گه‌زی به‌ په‌رۆشه‌وه‌ن زانیاری زیادتر له‌ باره‌ی قۆناغه‌كانی ژیان و به‌رهه‌مه‌كانی (كارڵ ماركس) بزانن كه‌ به‌ داهێنانه‌كانی رێگه‌ی سه‌رجه‌م گه‌لانی چه‌وساوه‌ی رۆشنكرده‌وه‌ و به‌ درێژایی ژیانی شێلگێرانه‌ بۆ نه‌هێشتنی چه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤ له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ تێكۆشا.


5 ی مایو 1818 كارڵ ماركس له‌ شاری (تریر) سه‌ر به‌ ویلایه‌تی (رینانیا) له‌ خێزانێكی رۆشنبیر و تا راده‌یه‌ك هه‌بووه‌ چاوی به‌دنیا هه‌ڵێنا، باوكی پارێزه‌ر بوو.
1830-1835 له‌ (تریفیس) خه‌ریكی خوێندنی ئاماده‌یی بوو، هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ بیرتیژی و جموجۆڵێكی به‌رچاوی پێوه‌ دیاربوو، له‌ تێگه‌یشتنی وانه‌كانیدا ئێجگار به‌ توانابوو.
1835 ده‌چێته‌ زانكۆی ( بۆن) چونكه‌ باوكی ده‌یخواست ماف بخوێنێ‌ و ببێته‌ پارێزه‌ر.
1837 په‌یوه‌ندی به‌ زانكۆی ( به‌رلین) ده‌كات و له‌وێدا به‌شی فه‌لسه‌فه‌ ده‌خوێنێ‌ كه‌ خۆی بایه‌خی پێده‌دا.
1837 كچی دۆق ( ئارگیل) و هاوڕێی منداڵی (جینی فۆن فێسڤالن) ماره‌ده‌كا كه‌ سه‌ر به‌ خێزانێكی ئه‌رستۆكرات بوو .
ئه‌پریلی 1841 گفتوگۆی دكتۆرانامه‌كه‌ی ده‌كات له‌ فه‌لسه‌فه‌دا به‌ ناونیشانی((جیاوازی فه‌لسه‌فه‌ی سروشت لای هه‌ریه‌ك له‌ دیمۆكریتس و ئه‌بیكۆر)).
ئه‌پریلی 1842 ده‌بێته‌ ئه‌ندامی ده‌سته‌ی نووسه‌رانی گۆڤاری (( ریناینش زیتونگ rheninshe zeitung )) له‌ كۆڵۆنیا.
ئۆكتۆبه‌ری 1842 ده‌بێته‌ سه‌رنووسه‌ری هه‌مان گۆڤار.
19ی یه‌نایه‌ری 1843 مه‌رسومێك ده‌رده‌چێت به‌ قه‌ده‌غه‌كردنی ده‌رچوونی گۆڤاره‌كه‌ به‌هۆی شێوازی ره‌خنه‌گرانه‌ی له‌ له‌ بارودۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌ڵمانیا.
1843 له‌ ( كریزناخ) (جینی فۆن فێسڤالن) ده‌گوازێته‌وه‌، كه‌دواتر كۆڕێك و دوو كچ به‌ دنیا دێنن.
هاوینی 1843 وتارێك به‌ ناونیشانی (( به‌شدارییه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ماف لای هیگڵ)) بڵاوده‌كاته‌وه‌.
نۆڤێمبه‌ری 1843 بۆ ژیان ده‌چێته‌ (پاریس) و گۆڤاری ساڵانه‌ی فه‌ره‌نسی ئه‌ڵمانی ( les annales franco-allemands) به‌ڕێوه‌ده‌بات، به‌ڵام هه‌ر زوو به‌هۆی ناكۆكی له‌ گه‌ڵ ( ئاڕنۆڵد رۆگه‌) ی هاوپشكی گۆڤاره‌كه‌ راده‌وه‌ستێت.
1843 ره‌شنووسی (( ره‌خنه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ لای هیگڵ)) ده‌رده‌كات.
1844 چه‌ند ره‌شنووسێك له‌ باره‌ی ئابووری سیاسی و فه‌لسه‌فه‌ و وتارێكیش له‌باره‌ی پرسی جوله‌كه‌ ده‌نووسێت.
ئۆگستی 1844 ماركس و ئه‌نگڵس له‌ نووسینی پڕۆژه‌ی (خێزانی پیرۆز) به‌شدارده‌بن، دوای ئه‌وه‌ی (ئه‌نگڵس) یش ده‌چێته‌ پاریس.
فێبرایه‌ری 1845 - ( خێزانی پیرۆز) ده‌رده‌چێت.
1845 به‌ داوایه‌كی حكومه‌تی بروسیا ماركس له‌ پاریس ده‌رده‌كرێ‌ و ده‌چێته‌( برۆكسل) ی به‌لجیكا و له‌وێدا له‌ گه‌ڵ ئه‌نگڵس كتێبێك به‌ ناوی(( تێزگه‌لێك له‌باره‌ی فیورباخ)) ده‌رده‌كه‌ن.
1846 ده‌ركردنی ره‌شنووسێك له‌ باره‌ی (( ئایدیۆلۆژیای ئه‌ڵمانی)).
دێسێمبه‌ری 1846 نامه‌یه‌ك بۆ (ئه‌نینكۆف) ده‌نووسێ‌ و تێیدا باسی مه‌تریالیزمی مێژوویی ده‌كات و ره‌خنه‌ له‌ (برۆدۆن) ده‌گرێت.
فێبرایه‌ری 1847 چوونه‌ڕیزی هاوبه‌ندی دادپه‌روه‌ران راده‌گه‌یه‌نن.
یۆنیۆی 1847 به‌شداری كۆنگره‌ی هاوبه‌ندی دادپه‌روه‌ران له‌ (له‌نده‌ن) ده‌كه‌ن، كه‌ هاوكات ناوه‌كه‌ی ده‌گۆڕن بۆ (( كۆمه‌ڵه‌ی شیوعییه‌كان)) .
یۆنیۆی 1847 ماركس و ئه‌نگڵس به‌شدارده‌بن له‌ دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌ی دیموكراسی له‌ برۆكسل.
هاوینی 1847 ده‌ركردنی كتێبی (( كڵۆڵیی فه‌لسه‌فه‌)) وه‌ك وه‌ڵامێك بۆ كتێبی (( فه‌لسه‌فه‌ی كڵۆڵی)) ی برۆدۆن.
دێسێمبه‌ری 1847 به‌ستانی كۆنگره‌ی دووه‌می (( كۆمه‌ڵه‌ی شیوعییه‌كان)) و راسپاردنی ماركس و ئه‌نگڵس به‌ نووسینی مانیڤێستی كۆمۆنیست.
دێسێمبه‌ری 1847 - ماركس كۆڕێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كرێكارانی برۆكسل به‌ڕێوه‌ده‌بات.
فێبرایه‌ری 1848 وه‌شاندنی مانیڤێستی كۆمۆنیست له‌ له‌نده‌ن و هاوكات بانگهێشتكردنی ماركس بۆ پاریس له‌ لایه‌ن حكومه‌تی كاتی.
مارس 1848 نه‌فیكردنی ماركس له‌ برۆكسل و جێنشینبوونی له‌ كۆلۆنیا كه‌ له‌وێدا به‌ڵگه‌نامه‌ی داواكارییه‌كانی حزبی شیوعی ئه‌ڵمانی بڵاوكرده‌وه‌.
سه‌ره‌تای یۆنیۆی 1848 ده‌ركردنی یه‌كه‌مین ژماره‌ی (( رۆژنامه‌ی رینانی نوێ‌)) كه‌ ماركس دایمه‌زراند و به‌ڕێوه‌یبرد.
ئۆگۆستی 1848 ماركس له‌ كاره‌كانی كۆنگره‌ی (( كۆمه‌ڵه‌ دیموكراسییه‌كان)) له‌ رینان به‌شداریكرد.
1848 ماركس و ئه‌نگڵس له‌ لایه‌ن یه‌كێتی كرێكاران و دیموكراسیخوازان له‌ (كۆلۆن) به‌ ئه‌ندامی لیژنه‌ی سه‌لامه‌تی هه‌ڵده‌بژێررێن.
16ی ئۆكتۆبه‌ری 1848 ماركس به‌ سه‌رۆكی یه‌كێتی كرێكارانی كۆلۆن هه‌ڵده‌بژێررێت.
1848 وتارێك له‌ باره‌ی بۆرژوازی و شۆڕشی چه‌واشه‌ بڵاوده‌كاته‌وه‌.
7ی فێبرایه‌ری 1849 ماركس و ئه‌نگڵس به‌ تۆمه‌تی سوكایه‌تیكردن به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی كۆلۆنیا ده‌درێنه‌ دادگا، به‌ڵام تۆمه‌ته‌كه‌یان به‌سه‌ردا ساغ نابێته‌وه‌ و ئازاد ده‌كرێن.
ئه‌پریلی 1849 واز له‌ كۆمه‌ڵه‌ی دیموكراسی ده‌هێنێ‌ و ده‌چێته‌ شاری ( وێستڤالی) و خه‌ریكی رێكخستنه‌وه‌ی (( كۆمه‌ڵه‌ی شیوعییه‌كان)) ده‌بێت.
19ی مه‌ی 1849 دوا ژماره‌ی رۆژنامه‌ی (( رینانی نوێ‌)) ده‌رده‌كات كه‌ تێیدا وتارێك ئاڕاسته‌ی كرێكارانی كۆلۆن ده‌كات.
یۆنیۆی 1849 به‌ هۆی به‌شداربوونی له‌ خۆپیشاندنی 13 ی یۆنیۆی 1849 ی پاریس،جارێكی له‌ پاریس ده‌رده‌كرێ‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌نه‌فی له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌ گه‌ڕابووه‌وه‌ ئه‌وێ‌ .
15ی سێپتێمبه‌ری 1850- گواستنه‌وه‌ی باره‌گای لیژنه‌ی ناوه‌ندی كۆمه‌ڵه‌ی شیوعییه‌كان له‌ (له‌نده‌ن)ه‌وه‌ بۆ كۆلۆنیا.
نۆڤێمبه‌ری 1852 هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی شیوعییه‌كان به‌ پێشنیاری ماركس.
1854 بڵاوكردنه‌وه‌ی وتارگه‌لێك له‌ باره‌ی شۆڕشه‌كانی تایبینه‌كان و جه‌نگه‌كانی ئینگلاند له‌ سند.
1858 1859 ده‌ركردنی كتێبی (( به‌شدارییه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ له‌ ئابووری سیاسی))
1856- 1864 بڵاوكردنه‌وه‌ی وتارگه‌لێك له‌ باره‌ی بزاڤه‌ شۆڕشگێڕییه‌كانی ئیسپانیا.
20ی سپتێمبه‌ری 1864 دامه‌زراندنی یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی جیهانی كرێكاران و راسپاردنی ماركس به‌ نووسینی پڕۆژه‌ی قانوونه‌ ئه‌ساسییه‌كه‌ی.
یۆنیۆی 1865 پێشكه‌شكردنی راپۆرتێك له‌ لایه‌ن (ماركس) ه‌وه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی گشتی ئه‌نته‌رناسیونالیزم
دیسێمبه‌ری 1865 لێبوونه‌وه‌ له‌ نووسینی به‌رگی یه‌كه‌می كتێبی(( سه‌رمایه‌)).
1868 (لۆرا) كچی شووده‌كات
1869 به‌ستانی كۆنگره‌ی ئه‌نته‌رناسیونالیزم له‌ شاری (بال) ی سویسرا.
1869 دامه‌زراندنی پارتی كرێكارانی كۆمه‌ڵایه‌تی دیموكراتی ئه‌ڵمانی.
1870 دامه‌زراندنی لقی ئه‌نته‌رناسیونالیزم له‌ روسیای تزاری.
18ی مارسی 1871 كرێكارانی فه‌ره‌نسا ده‌سه‌ڵات ده‌گرنه‌ ده‌ست له‌ پاریس و ماركس داوا له‌ سه‌رجه‌م لقه‌كانی ئه‌نته‌رناسیونالیزم ده‌كات هاوكاری شۆڕشگێڕان بكه‌ن.
30 مه‌ی 1871 راپۆرتێكی شیكاری تیۆری له‌باره‌ی ده‌ره‌نجامه‌كانی كۆمۆنه‌ی پاریس به‌ ناونیشانی (( جه‌نگی نێوخۆ له‌ فه‌ره‌نسا)) دا بۆ ئه‌ندامانی ئه‌نته‌رناسیونالیزم ده‌نێرێت.
1872 كۆنگره‌ی ئه‌نته‌رناسیونالیزم له‌ (لاهای) كه‌ له‌وێدا ( باكۆنین) ده‌ركرا و باره‌گای ئه‌نته‌رناسیونالیزم گوێزرایه‌وه‌ نیویۆرك.
1875 ره‌خنه‌ له‌ به‌رنامه‌ی گۆتا له‌باره‌ی سۆسیالیزم و دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا.
1880 ده‌ركردنی راپۆرتێك له‌ باره‌ی ده‌ره‌نجامه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی كرێكاری له‌سه‌ر داوای پارتی كرێكارانی فه‌ره‌نسا.
1880 دیباجه‌ی به‌رنامه‌ی پارتی كرێكارانی فه‌ره‌نسا ده‌نووسێ‌.
1881 نامه‌یه‌ك ئاراسته‌ی ( ڤیرا زاسولیتش) ده‌كات كه‌ تێیدا ره‌خنه‌ له‌ بزاڤی پۆپۆلیسته‌كانی روس ده‌گرێت.
2ی دێسێمبه‌ری 1881 ( جینی) هاوسه‌ری كۆچی دوایی ده‌كات.
1882 ماركس سه‌ردانی جه‌زائیر ده‌كا و ماوه‌ی چه‌ند مانگێك له‌وێ‌ ده‌مێنێته‌وه‌.
1883 جینی كچی كۆچی دوایی ده‌كات.
14ی مارسی 1883 دوای ململانێیه‌كی سه‌خت له‌ گه‌ڵ نه‌خۆشی هه‌وكردنی جگه‌ر ماركس دڵه‌ مه‌زنه‌كه‌ی له‌ لێدان ده‌كه‌وێ‌ و له‌ گۆڕستانی (( های گێت)) له‌ له‌نده‌ن ده‌نێژرێت.
1885 به‌رگی دووه‌می كتێبی (( سه‌رمایه‌)) له‌ لایه‌ن ئه‌نگڵس بڵاوده‌كرێته‌وه‌.
1894 به‌رگی سێیه‌می كتێبی (( سه‌رمایه‌)) له‌ لایه‌ن ئه‌نگڵس بڵاوده‌كرێته‌وه‌.
1895 (فریدریك ئه‌نگڵس- 1820- 1895) هاوڕێی ته‌مه‌نی ماركس كۆچی دوایی ده‌كات.