په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک

٢٩\١٢\٢٠١٣

یوسف عیزەدین لە وەڵامى تەوەرێکدا.


ئا: شاڵاو حەبیبە


شاڵاو حەبیبە: سەرەڕاى فرەیى لقو قوتابخانەکانى ڕەخنەى ئەدەبى لەلاى ئێمە، تەنها بۆ ڕەخنەى ڕووخێنەر و بنیاتنەر دابەشدەکرێن؟ ئەم دابەشکردنە لەکوێوە سەرچاوە دەگرێو هەردوو وشەى ڕووخێنەر و بنیاتنەر لە فەرهەنگى نووسەرانى ئێمەدا چۆن شیدەکەیتەوە؟ هۆکارى ئەم دابەشکردنە، نەزانین، ئاگایى، یان کەمتەرخەمى نووسەران، ڕەخنەگران، یاخود خوێنەرانە، لە کاتێکدا هەموو دەنگ بۆ ئەوە بەرز دەکەنەوە کە ڕەخنەمان نییە، پێتوایە بیانوویان بۆ دابەشکردنى شتێک کە وجودى نییە، چییە؟


یوسف عیزەدین: لەم دەرفەتە بەرتەسکەداو سەبارەت بەپرسیارە فرە ڕەهەندەکەتان، گەر مەبەست بێت بیکەینە دەسپێکى گەڕانو تەرحى پرسیارگەلێکى گرنگ ئەوە ڕەنگە خراپ نەبێت گەر لەگوتەیەکى"برتراند ڕاسل"ەوە دەست پێبکەین کەدەڵێت: ( شتێکى تەندروستە کەجار جارە نیشانەى پرسیار بخرێتە سەر ئەو شتانەى کەماوەیەکى دوور و درێژە سەقامگیر و جێگیربوون) و بەتایبەتیش وەک "ئیسحاق عەزیمۆف" دەڵێت: (سەخت نییە فێرى شتە سەیرەکان ببین، بەڵکو سەختى لەپاشگەزبوونەوەو دەستبەرداربوونە لێى).


کەواتە دەستبەرداربوون لەو یەقینە پێشوەختەى کەهەمانە سەبارەت بەشتێک، یان شتگەلێک و دیارە بنەڕەتى ئیشکالو بەدحاڵبوونەکانیش، بەوەشەوە کەلەپرسیارەکەتاندا هاتووە، بەشێوەیەکەى سەرەکىو بەچەشنێک لەچەشنەکان، لەمەوە دەستپێدەکات. دەبێت هەمیشەش ئەوە لەبەرچاوبگرین، کەسڕینەوەى گومانو جێکردنەوەى بەیەقین، گرفتێکى هێجگار گەورەى مەعریفییە؟ ئیدى ئەو کایەیەى کەمامەڵەى لەگەڵ دەکەین، هەر کایەیەک بێت، بۆ نموونە کاتێک تێز و تێڕوانینەکانى "ئەرستۆ"، لەلایەن خوێنەرێکەوە، وەک شتگەلێکى ئەقڵانىو لۆژیکى دەخوێنرێتەوەو مامەڵەى لەگەڵدا دەکرێت، لەبەرئەوەى ئاوا پێی ناسێنراوە، ئەو دەم نالۆژیکىو نائەقڵانى بوونى خودى زۆر تێز و بۆچوونى دیکەى"ئەرستۆ" نابینێتەوەو بەپەردەپۆشکراوى لەبەرچاویدا دەمێنێتەوە، ئەمەش بەر لەهەر شتێک گەورەترین ئیشکالە. هەر وەک نموونەیەکیش"برتراند ڕاسل" دەڵێت: ( ئەرستۆ سوور بوو کەژمارەى ددانى مێینەى مرۆڤ کەمترە لەژمارەى ددانى مرۆڤى نێرینە، سەیریش لەوەدایە بۆخۆى دووجاران ژنى هێنابوو، کەچى بۆ جارێکیش، بەخەیاڵیدا نەهاتبوو، ژمارەى ددانى یەکێک لەژنەکانى خۆى بژمێرێت؟!).
 

جا دەکرێت دەیان پرسیار سەبارەت بەپرسیارنەکردنى ئەرستۆ دەرحەق بەو نموونەیەى کەئاماژەمان پێدا لەخۆبکەین؟ کەبێگومان گەر جددیانە کار بۆ تەفکیککردنى بکەینو لەپشت ئاسایى بوونیەوە بۆ نائاسایى بوونى بگەڕێین، دەگەینە شوێنێکى ترسناک لەنائەقڵانى بوونى بەشێکى گرنگو سەرەکى تێڕوانینەکانى ئەو زاتە. ئەمە وەک ئەو گەمەیە وایە کە"ئەفڵاتوون" بەچەشنێکى دیکە لەگەڵمانى دەکات، سەبارەت بەتێڕوانینى ئەو لەجێنەکردنەوەى شاعیران لەنێو کۆمارە یۆتۆبییەکەیدا.. کەچى تەفکیککردنى چەشنو شێوەى گوتارەکانى لەئێستادا، ئەوەمان لابەرجەستە دەکات کەمەبەستى ئەفڵاتوون لەم کەینو بەینەدا قۆرخکردنى شیعر بووە بۆ خودى خۆى، تابەشێوەیەکى مەجازىو لەشوێنێکى دیکەوە بۆخۆى وەک زمانێکى نووسینەوەى فەلسەفە بەکاریبهێنێتەوە، واتە ئەو فەیلەسووفەى شاعیران لەکۆمارەکەى دووردەخاتەوە، هەر بۆخۆشى بەپەنهانىو بەشێوەیەکى پەردەپۆشکراو، زمانەکەى ئەوان دەکاتە زمانى نووسینەوەى فەلسەفەو بۆ مەستکردنى خوێنەرانى بەکاریدەهێنێتەوە.


نازانم ئەمە سەیرترین فێڵ نییە کەفەیلەسووفێک بەئاگا یان بێئاگا.. یان بابڵێین تێکستە فەلسەفییەکانى لەگەڵ ئێمەى خوێنەرى دەکات، کەم خوێنەریش هەیە لەڕێى گومانو بەکارهێنانى کەرەستە تەفکیکییەکانو ئامڕازە مەعریفییەکانى هەڵوەشانەوەى تێکستەوە، خۆى سەرقاڵى دۆزینەوەى تێکستە بەراییەکانى پشت تێز و تەرحە فەلسەفییەکانى ئەو زاتە بکات.


ئەمە لەکاتێکدا دەبێت ئەوەش لەبەرچاوبگرین کەگومان بۆ خۆى میتۆد نییە، وەک چۆن هیچ میتۆدێکیش گومان نییە، دیارە وێڕاى ئەم پێوەندییە دیالێکتیکییەى کەدەکەوێتە مابەینییەوەو کەم تا زۆریش پێکەوەیان وابەستە دەکات.. هەموو ئەمانەش لەنێو کایەى زمانو زمانەوانیدا هەڵدەسووڕێن، وەک"هێدگەر"یش ئاماژەى پێدەدات، کردەى زمان و زمانەوانى هەوڵدانە بۆ پێوەندیکردن بەکەینوونەوەو لەپێناو خۆ بەدوورگرتنیش لەگۆڕینى زمان بۆ چەندەبازىو دووبارەکردنەوەى شتگەلەکانى پێشوو، پێویستە گوتەکان لەخودى خۆیان دابماڵرێنو بەشێویەکى ئەبستراکتانە مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت، تابتوانین شتەکان لەحاڵەتى بەرایى بوونیاندا ببینینو پێیان بگەین.


سەبارەت بەپرسیارەکەشتانو ئەوەى خستووتانەتەڕوو، بەڕاى من دایۆگنۆسسێکى هەڵەتان نەکردووە، بگرەو ڕەنگە زۆر لەوە زیاتریش شتى سەیر و سەمەرەتر، سەبارەت بەڕەخنەو کارى ڕەخنەییانەى نێوەندەکە هەبێتو لێرەو لەوێ بخرێتەڕوو.. بەڵام ئاخۆ هەموو ئەمانە دەیانەوێت بگەنە کوێ و بگرە دەبێت لەوەش بپرسین کە ئاخۆ لە کام سەرچاوە و سەرچاوەگەلێکەوە، سەرچاوە دەگرن؟!


یان بۆ دەبێت هەمیشە بەدواى وەڵامى پرسیارگەلێکى وادا بگەڕێین، لەکاتێکدا هیچ کاتێک بۆ نووسینى تێکستێکى جوان، نووسەران پرسیان بەهیچ ڕەخنەگرێک نەکردووەو بگرە زۆر جیاواز و دژ بەهەموو شتگەلێکى سەردەمەکەى خۆشیان، ڕەنگە هەوڵى نووسینیان دابێتو دواجار شتێکى پێشتر نەکراویان هێنابێتە بوون!؟
 

ئەو دابەشکردنە ناسیمپاتیکیانەى ڕەخنە وەک لەپرسیارەکەدا هاتووە، بۆ بنیاتنەر و ڕووخێنەر و شتهایەکى لەو شکڵوشێوەیە، پێش هەمووشتێک زادەى ئەقڵیەتێکى دۆگمائامێزى هەرزەبیرو ئەقڵییەتێکى ناحاڵییە، لەوەى سەرەتا تێکست چییەو دواتر ڕەخنەگرتنو خوێندنەوەى تێکستى ئەدەبى چییە؟!

 

ساغکردنەوەو قسەکردن سەبارەت بەهەموو ئەوەى ورووژێنراوە لەپرسیارەکەدا، بەهیچ شێوەو کلۆجێک لەم بوارە بەرتەسکەدا جێى نابێتەوەو خۆ بەخۆڕاش نییە، بەهاریکارى خانەى چاپو بڵاوکردنەوەى ئەمریکى"نۆرتۆن"و لەمیانى پرۆگرامێکى زانکۆى"هارفارد"ەوە، نووسەرێکى بەتواناى وەک"ئیمبیرتۆ ئیکۆ" بانگهێشتنى خستنەڕووى کۆمەڵێک "وانە - وتار" بکرێت.. سەبارەت بەتێکستى سەردیى بەگشتىو سەردیى ڕۆمانیش بەتایبەتى کەدواتر بووە کتێبێک بەناوى"شەش پیاسە بەنێو دارستانێکى خەیاڵچندا".. هەموو ئەمەش بۆ دۆزینەوەو کەشفکردنى چینەکانى ناوەو دیوەکانى دیکەى تێسکت بوو، بەتایبەتیش کەتێکست ئەو شتەیە پشت بەیاساکانى خۆى دەبەستێتو بەدەر لەیاساکانى واقیع هەیە و دەمێنێتەوەو دەبێتە گەردوونێکى دەلالى، هەر ئەمەشە وادەکات کەتەنها خوێنەرێکى گریمانکراوى نموونەیى بتوانێت، ڕۆبچێتە نێو ئەو دنیایەوە، ئیدى پێموایە، پێش هەموو شتێک دەبێت لەبارەى بوون و نەبوونى ئەو خوێنەرە گریمانکراوە نموونەییەوە، پرسیارمان هەبێتو زۆر بەقووڵىو فرە ڕەهەندانە لەبارەیەوە بدوێین.

 

ماڵپه‌ڕی یوسف عیزه‌دین 

 

 

 

 

په‌یوه‌ندیپه‌رتووکخانه‌رۆشنبیرییلینکئه‌رشیفنووسه‌رانده‌سپێک