|
٢٥\٦\٢٠٢٦
عێراق "دەوڵەتی
دز"، و "دەستکەوت و تاڵان".
ئاریان عەلی
لەم مانگەي ئێستادا لە ساڵی ٢٠٢٦دا، گەورەترین دۆسیەی گەندەڵیی ئاشکرا
بوو کە تێیدا "عەدنان جەمیل"، بریکاری وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری
پاڵاوتن، تێوەگلاوە، ئەم دۆسیەیەش بەهۆی قەبارەی ئەو پارە زۆرەی دەستی
بەسەردا گیرا وئەو شێوازە نائاساییەی بۆ شاردنەوەی بەکارهاتبوو،
دەنگدانەوەیەکی فراوانی بەدوای خۆیدا هێنا. وردەکارییەکانی دۆسیەکە
بەمشێوەیەن: دادگای عێراق لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ڕایگەیاند کە دەستی
بەسەر بڕە پارەیەکدا گرتووە کە بەهایەکەی لە ٨٥ ملیۆن دۆلار تێپەڕ
دەکات. بەشێکی زۆری ئەو پارەیە بە شێوازێکی سەیر شاردرا بووەوە،
بەجۆرێک بڕە پارەی لەژێر زەویدا بە قووڵایی چوار مەتر بە خاک
سپێردرابوو، بە بەکارهێنانی ئامێری تایبەتی هەڵکەندن دۆزرایەوە، جگە لە
بڕە پارەی تریش کە لەناو ماڵەکاندا شاردرا بوون. لێکۆڵینەوەکان لەسەر "بەهەدەردانی
دارایی لە پڕۆژە جێبەجێکراوەکاندا" لەلایەن عەدنان جەمیل و کەسانی
دیکەوە چڕکرایەوە، لێکۆڵینەوەکان بەپشتیوانیی دانپێدانانەکانی، بووە
هۆی دەستگیرکردنی کەسایەتیی دیکە، لەوانە بەڕێوەبەری تەندروستیی
پارێزگای سەڵاحەدین جگە لە پارە نەقدەکە ، ڕێکارە یاساییەکان گرتنەبەری
دەستبەسەرداگرتنی نزیکەی ٧٠ خانووبەرە لە پارێزگاکانی جیاواز بەغداد،
سەڵاحەدین، و هەولێر و ٢١ ئۆتۆمبێلی مۆدێل بەرز، لەگەڵ بڕێک ئاڵتوون بە
کێشی نزیکەی ٣ کیلۆگرام لەخۆ دەگرێت ئەم دۆسیەیە بە یەکێک لە دیارترین
ئەو دۆسیانە دادەنرێت کە بەرپرسانی باڵای دەوڵەت دەگرێتەوە، ئەمەش وای
لێ دەکات بەراورد بکرێت بە دۆسیەی گەندەڵیی گەورەی پێشوو وەک "دزیی
سەدە" کە لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ ڕوویدا.
فەرهەنگکردنی دەستەواژەی "دەوڵەتی دز" دەربڕینێکە بۆ قەیرانێکی بنیاتیی
قووڵ کە لە تێپەڕاندنی گەندەڵیی داراییەوە دەست پێدەکات ودەگاتە
داڕمانی "گرێبەستی کۆمەڵایەتی". لە ناوەڕۆکی دەوڵەتدا "ئەمانەتی گشتی"
هەیە کە هاووڵاتییان بەشداری تێدا دەکەن، بەڵام کاتێک لە هۆشیاریی
کۆمەڵایەتیدا دەبێتە "دەستکەوت وتاڵان"، ڕووبەڕووی کەلێنێکی دەروونی
وکۆمەڵایەتیی قووڵ دەبینەوە. تۆماس هۆبز لە فەلسەفەکەیدا ئاماژەی بەوە
کردووە کە تاک بە سروشتی خۆی بەرەو بەرژەوەندیی کەسی دەچێت، و "دەوڵەت"
(یان لیڤیاتان) بۆ ئەوە دروست بووە ببێتە ئەو ڕێکخەرەی کە بەرژەوەندییە
گشتییەکان لە دەستدرێژیی تاکەکان دەپارێزێت. بەڵام کاتێک ئەم ڕێکخەرە
واز لە ڕۆڵی خۆی دەهێنێت وخۆی دەبێتە "یەکەمین دەستدرێژیکەر"، پاساوی
بوونی دەوڵەت خۆی لەناو دەچێت. لەم سۆنگەیەوە، شیکردنەوەی ماکس ڤێبەر
بۆ "بێرۆکراتی" دێتە پێشەوە، کە پێی وابوو کارایی دەوڵەت پشت بە
جیاکردنەوەی کەس لە پۆستەکەی دەبەستێت؛ فەرمانبەر خاوەنی دامەزراوەکە
نییە بەڵکو خزمەتکاری یاسایە. بەڵام لەو دەوڵەتانەی کە بە "دەوڵەتی دز"
ناودەبرێن، ئەم جیاکارییە دەتوێتەوە و "وەفاداریی کەسی" جێگەی "یاسا"
دەگرێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی گەشەکردنی دیاردەی نامۆبوون کە ئێریک فرۆم
باسی کردووە؛ کاتێک تاک هەست دەکات دامەزراوەکان نامۆن پێی، بۆیە دەست
دەکات بە دەستدرێژی کردنە سەریان وەک کاردانەوەیەک بۆ هەستی ونبوون لە
ناو سیستمێکدا کە نوێنەرایەتی ناکات.
. ئەم دابڕانە دەروونییە ڕێگە بە تاک دەدات گەندەڵی بکات بێ ئەوەی
ویژدانی ئازاری بدات، وەک چۆن هانا ئارێنت لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر "خراپە"
شیکاری کردووە، گەندەڵیی بەسیستەمکراو تاکەکان دەکاتە بەشێک لە
ئامێرێکی گەورە کە تێیدا تاک هەست بە بەرپرسیارێتیی کەسی ناکات
بەرامبەر ئەو زیانانەی بە کۆمەڵگا دەیگەیەنێت؛ هەموو کەسێک دەڵێت "من
تەنها چەرخێک نیم لە سیستمێکی گەندەڵدا". لەو کۆمەڵگەیانەی کە خاوەنی
نەریتی دیموکراسیی پتەو نین، "عەقڵیەتی هۆزایەتی" زاڵ دەبێت بەسەر "عەقڵیەتی
هاووڵاتیبوون"، لەوێدا تاک دزینی سامانی گشتی بە ئەرکێک دەبینێت بۆ "گرووپە
نزیکەکەی" (عەشیرەت یان حیزب) بۆ بەهێزکردنی، بەمەش گەندەڵی دەکاتە
کردەیەکی ڕەوا. ئەم پاساوهێنانەوە کۆمەڵایەتییە ئەوەیە کە کۆمەڵناسان
بە "بێلایەنیی ئەخلاقی" ناویان بردووە؛ کە تێیدا پێوەرەکانی پاکژی
جێگەیان دەدرێت بە پێوەرەکانی نفوز، ودەوڵەمەندیی زۆر بە هەر
سەرچاوەیەک بێت دەبێتە نیشانەی "زیرەکی ولێهاتوویی"، ئەمەش هەمووان پاڵ
پێوە دەنێت بۆ پێشبڕکێیەکی شێتانە بەرەو تاڵانکردن لە ترسی پەراوێزخستن.
لێرەدا دەوڵەت دەبێتە بازنەیەکی داخراو، کە تێیدا هەموو لایەنێک
کارەکانی خۆی بە گەندەڵیی ئەوانی دیکە پاساو دەدات، ئەمەش دەبێتە هۆی
لەناوچوونی ئاستەنگی کۆمەڵایەتی.
لە واقیعی عێراقی ئەمڕۆدا، ئەم بازنەیە توندتر دەردەکەوێت؛ گەندەڵی لە
"دیاردەیەکی ئیدارییەوە" گۆڕاوە بۆ "سیستمێکی ژیان" کە دابەشکردنی
سەرچاوەکان لە نێوان هێزە نفوزدارەکاندا یەکلا دەکاتەوە، ئەمەش دەوڵەتی
لە ناوەڕۆکی خزمەتگوزارییەکەی بەتاڵ کردووە وهاووڵاتیی کردووەتە
بارمتەی بێرۆکراتییەکی پەککەوتە ودامەزراوەیەکی داڕزاو. بڵاوبوونەوەی
گەندەڵی لە عێراقی هاوچەرخدا تەنها کێشەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو
ڕۆژانە خوێن لە ناسنامەی نیشتمان وداهاتووی نەوەکانی دەمژێت، لەکاتێکدا
سامانی گشتی وەک پاشماوەیەک سەیر دەکرێت کە دەکرێت تاڵان بکرێت لە
سێبەری نەبوونی لێپرسینەوەی ڕاستەقینە وزاڵبوونی بەرژەوەندییە حیزبی
وتائیفییەکان. دەرچوون لەم تونێلە تاریکەی عێراق پێویستی بە شۆڕشێکی
هۆشیارییە، کە "هاووڵاتیبوون" وەک کردەیەکی ویستیی ئازاد بگێڕێتەوە کە
ڕەفزی لۆژیکی تاڵان دەکات، وتێبگات کە پاکژیی تاک دوا هێڵی بەرگرییە بۆ
مانەوەی ئەم نیشتمانە؛ عێراق ئەمڕۆ لەبەردەم دوڕیانێکدایە، یان "عەقڵیەتی
تاڵان" هەڵدەوەشێندرێتەوە ودامەزراوەکان لەسەر بنەمای لێهاتوویی ویاسا
دادەمەزرێن، یان ئەم خوێن بەرزییە بەردەوام دەبێت کە هەڕەشە دەکات
دەوڵەت بکاتە تەنها ڕووپۆشێک بۆ تۆڕەکانی نفوز کە لەسەر سەرچاوە
وداهاتووی هەموو عێراقییەکان دەژین.
لە سەردەمی ئێستادا، بیرمەندانی کۆمەڵایەتی وسیاسی (وەک دارۆن
ئەسیمۆغڵو، فرانسیس فوکویاما، وئەوانی دیکە کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر "شکستی
دەوڵەتەکان" کردووە) پێیان وایە کە "دزیی ڕێکخراو" یان گەندەڵیی
بەسیستەمکراو بە ئامۆژگاریی ئەخلاقی چارەسەر ناکرێت، بەڵکو بە گۆڕینی "پێکهاتەی
هاندەرەکان" لە ناو دەوڵەتدا. چارەسەری نموونەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی
دیاردەی "دزیی ڕێکخراو" لەو دەوڵەتانەی کە دامەزراوەکانیان داڕزاوە،
بریتییە لە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لەو هاندەرانەدا بە ڕێگەی گواستنەوە
لە دامەزراوە "تاڵانکەرەکان" کە سەرچاوەکان بۆ کەمینەیەکی نفوزدار
دەدزن، بۆ دامەزراوە "گەردوونگەراییەکان" کە هاووڵاتییان لە بڕیار
وچاودێریدا بەشداری پێ دەکەن، ئەمەش هاووڵاتی لە قوربانییەکەوە دەگۆڕێت
بۆ پاسەوانی سامانی گشتی. ئەمەش بە ڕێگەی تەکنیکیی "ئۆتۆماتیککردنی
تەواوەتی" حکومەت جێبەجێ دەکرێت بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی تاکەکەسیی
بەرپرسان، چارەسەرەکە لە دابڕینی مرۆڤە لەو گەندەڵییەی کە دەکرێت
ئەنجامی بدات، ئەوەش لە ڕێگەی سیستەمی دیجیتاڵییەوە کە هەموو جووڵەیەکی
سامانی گشتی شوێن پێ هەڵدەگرێت، هاوکات لەگەڵ چالاککردنی "چاودێریی
ئاسۆیی" لەلایەن کۆمەڵگەی مەدەنی و ڕاگەیاندنی سەربەخۆ، چونکە هیچ
دەسەڵاتێک ناتوانێت خۆی چاودێریی خۆی بکات، ئەمەش پێویستی بەوەیە
هێزێکی ڕاستەقینە بدرێت بە کۆمەڵگا بۆ گەیشتن بە زانیارییە داراییەکانی
دەوڵەت، و گەندەڵی بکرێتە شتێکی خەرجکەر لە ڕووی سیاسی و
کۆمەڵایەتییەوە تا ئەو ئاستەی دزی بە زەرەرێکی ستراتیژی دابنرێت نەک
ڕێگەیەک بۆ دەوڵەمەندی. هەروەها پێویستی بە چاککردنی سیستەمی هاندەران
هەیە بە ڕێگەی یاسای توند بۆ گێڕانەوەی ئەو پارانەی دزراون و سەپاندنی
گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی بەسەر گەندەڵکاراندا، لەگەڵ پێویستیی داڕشتنەوەی
هۆشیاریی گشتی لە ڕێگەی پەروەردەیەک کە چەمکی "هاووڵاتیبوونی گرێبەست"
جێگیر بکات کە یاسا وەک گرێبەستێک دەبینێت بۆ پاراستنی هەمووان نەک
قەیدێک بۆ ئەوان، بەمەش گەندەڵی لە "لێهاتووییەک" کە خاوەنەکەی حەسوودی
پێ دەبرێت، دەگۆڕێت بۆ "خیانەتێکی گەورە" کە کۆمەڵگا ڕەتی دەکاتەوە،
ئەمەش ڕێگەیەکە دەست پێ دەکات بە گۆڕینی سامانی گشتی لە تاڵانێکەوە کە
لەژێر دەسەڵاتی بەرژەوەندییەکانە، بۆ ئەمانەتێک کە بە شەفافییەتێکی
ڕادیکاڵ بەڕێوە دەبرێت، ئەمەش دڵنیایی دەدات بە دەرچوونی دەوڵەت لە
تونێلی "دەوڵەتی دز" بەرەو ئاسۆی "دەوڵەتی هاووڵاتیبوون" کە لەسەر
بنەمای لێهاتوویی و دادپەروەریی دامەزراوەیی بنیات نراوە.
areyan44981@gmail.com
|
