|
٩\٤\٢٠٢٦
میدیای بێلایەن
خەونێکی لەباربراو.
کارزان عەزیز*
میدیا و متمانە لە نێوان چەقۆ و پەنیردایە.
لە نێوان دوێنێیەکی پڕ لە ئایدۆلۆژیای حیزبی و ئەمڕۆیەکی پڕ لە
تێنەگەیشتنی پیشەیی، میدیای کوردی تووشی گۆڕانکارییەکی مەترسیدار بووە؛
گۆڕان لە 'پاشکۆیەتیی ڕێکخراو'ەوە بۆ 'قۆرخکاریی کەسی'. کاتێک
میدیاکارێک لەبری گەڕان بەدوای ڕاستیدا، بە هەمان عەقڵییەتی سیاسییەکی
تینووی دەسەڵات بیر دەکاتەوە و تەنها بۆ بوون بە 'کەسی یەکەم' پەنا بۆ
کردنەوەی دەزگایەکی نوێ دەبات، ئیتر لێرەدا ڕۆژنامەگەری وەک پەیامێکی
نیشتمانی کۆتایی دێت. ئەمڕۆ لە کوردستاندا، میدیای بێلایەن نەک تەنها
بوونی نییە، بەڵکو لە ناو لێشاوی 'میدیای سێبەر' و ئەو کەناڵە
کەسییانەی کە بە پارەی سیاسییەکان و بۆ بەرژەوەندیی ئەوان دەجووڵێن،
خەریکە دەبێتە ئەفسانەیەکی فەرامۆشکراو.".
میدیای بێلایەن خەونێکی لەباربراو.
شیکردنەوەی بونیادیی بۆ گۆڕانی مۆدێلی میدیایی لە هەرێمی کوردستان لە
ڕوانگەیەکی ڕەخنەییەوە، کایەی میدیایی لە هەرێمی کوردستاندا ڕووبەڕووی
جۆرێک لە "تەنگژەی ناسنامە" بووەتەوە، کە تێیدا پیشەییبوونی
ڕۆژنامەوانی تێکەڵی عەقڵییەتی سیاسی بووە. ئەم تێکستە ئاماژە بە
دیارەدەیک دەکات کە دەکرێت ناوی بنێین "خودی سیاسی لە میدیادا"؛ واتە
میدیاکار لەبری پابەندبوون بە پرەنسیپە جیهانییەکانی ڕاگەیاندن، هەمان
ڕەفتاری کاراکتەرە سیاسییەکان دووبارە دەکاتەوە و دەزگای میدیایی وەک
ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی پێگەی شەخسی و "کەسی یەکەم" بەکاردەهێنێت.
ئەم جۆرە لە کارکردن، بونیادی میدیای لە ئەرکە نیشتمانییەکەیەوە گۆڕیوە
بۆ ئامرازێکی پراگماتییانە بۆ ململانێی هێز. لە لایەکی ترەوە،
توێژینەوە لەم تێکستەدا دەریدەخات کە مۆدێلی میدیایی لە کوردستاندا
گۆڕانکارییەکی فۆرمی بەسەردا هاتووە؛ لە "میدیای حیزبیی ڕاستەوخۆ"وە بۆ
"میدیای کەسی و دیجیتاڵ میدیای سێبەر". ئەم گۆڕانە لە ڕووی سۆسیۆلۆژیای
میدیاوە وەک فێڵێکی بونیادی لێکدەدرێتەوە بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو
متمانەیەی کە جەماوەر بە میدیای ڕەسمیی حیزبەکان لەدەستی داوە. لێرەدا،
میدیاکار و دەزگاکە وەک ڕوویەکی سەربەخۆ دەردەکەون، بەڵام لە ژێرەوەدا
پابەندی ئەجێندایەکی دیاریکراون. ئەم فرەچەشنەییە (Pluralism) لە
میدیادا جۆرێکە لە "فرەیی چەندایەتی" نەک جۆریی، کە تێیدا زۆری و بۆریی
کەناڵەکان وەک ئامرازێک بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان و قوڵکردنەوەی
جەمسەرگیریی بەکاردەهێنرێن. لە کۆتاییدا، تێکستەکە لە ڕوانگەی "ئابووریی
سیاسیی میدیا"وە (Political Economy of Media) دەڕوانێتە کێشەکە؛ چونکە
نەبوونی سەرچاوەی دارایی سەربەخۆ و پشتبەستن بە بودجەی سیاسی، میدیای
کوردیی ناچار کردووە ببێتە پاشکۆیەک بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی نوخبە
سیاسییەکان. ئەم دۆخە ئەگەری دروستبوونی "میدیای بێلایەن" یان میدیای
گشتی (Public Media) لەبار دەبات، چونکە لە ژینگەیەکدا کە میدیا وەک "کاڵایەکی
سیاسی" مامەڵەی پێوە بکرێت، ئەرکی هۆشیارکردنەوەی تاک دەبێتە قوربانیی
پڕۆسەی بازاڕی سیاسی و ململانێی تون
گواستنەوەی جڵەوی دەسەڵات؛ لە حیزبەوە بۆ سێبەری کەسی لە ڕابردوودا
میدیای کوردی ناسنامەیەکی ڕوونی هەبوو؛ یان حیزبی بوو یان ئۆپۆزسیۆن،
بەڵام ئەوەی ئێستا دەیبینین "مۆدێلێکی تەڵەکەبازانەیە" لە کاری میدیایی.
سیاسییەکان و حیزبەکان چیتر پێویستیان بە میدیای ڕەسمی نییە کە ناوی
حیزبەکەی بەسەرەوە بێت، بەڵکو پەنایان بردووەتە بەر دروستکردنی "میدیای
کەسی" و "دیجیتاڵ میدیای سێبەر". ئەم جۆرە میدیایە لە ڕوواڵەتدا وەک
دەنگێکی سەربەخۆ و خاوەن بڕیار دەردەکەوێت، بەڵام لە بنەڕەتدا تەنها
ئەرکی جوانکردنی وێنەی کەسایەتییەکان و لێدانی نەیارەکانیانە. ئەم
گۆڕانکارییە بووەتە هۆی ئەوەی متمانەی جەماوەر بە تەواوی لەق بێت،
چونکە بینەر لەبەردەم جەنگێکی میدیاییدایە کە نازانێت کێ ڕاست دەکات و
کێ ئەجێندای کێ جێبەجێ دەکات. ئابووریی سیاسی و قەیرانی بێلایەنی کێشەی
بنەڕەتی لە دروستنەبوونی "میدیای بێلایەن" لە کوردستاندا، دەگەڕێتەوە
بۆ شێوازی دابینکردنی بودجە. لە بازاڕێکدا کە کۆمپانیاکان و کەرتی
تایبەت سەربەخۆ نین، میدیا ناچار دەبێت بۆ مانەوەی خۆی و دابینکردنی
خەرجییە زەبەلاحەکانی، خۆی بفرۆشێتە "کەسایەتییە سیاسییەکان". لێرەدا
میدیا لە ئەرکە پیرۆزەکەیەوە دەبێتە "کاڵایەکی بازرگانی"؛ هەرکەس
پارەکەی بدات، میدیاکە دەبێتە سەکۆی ئەو. ئەم زۆری و بۆرییەی کەناڵ و
پەیجانە نیشانەی ئازادیی ڕادەربڕین نییە، بەڵکو نیشانەی "بازاڕی
سیاسییە" کە تێیدا سیاسییەکان میدیاکاران وەک ئامرازێک بۆ
ململانێکانیان بەکار دەهێنن، بەبێ ئەوەی بەرژەوەندیی نیشتمانی و تاک
گۆشەیەکی ئەم هاوکێشەیە بگرێت. . ململانێی "کەسی یەکەم" و وێرانکردنی
پیشەییبوون مەترسیدارترین لایەنی ئەم دۆخە ئەوەیە کە ڕۆژنامەنووس و
میدیاکارانی ئێمە، لەبری پەرەپێدان بە بەهاکانی ڕۆژنامەگەریی لێکۆڵکار
و چاودێریکردنی دەسەڵات، کەوتوونەتە ناو ململانێیەک کە هی ئەوان نییە.
کاتێک میدیاکارێک تەنها بۆ ئەوەی ببێتە "کەسی یەکەم" و خاوەن پێگەیەکی
سیاسی بێت، دەزگایەکی میدیایی بە پارەی سیاسییەکان دەکاتەوە، ئیتر ئەو
چیتر چاودێر نییە، بەڵکو بووەتە "بەشێک لە کێشەکە". ئەم عەقڵییەتی
لاساییکردنەوەیە وای کردووە میدیای نیشتمانی لە کوردستان ببێتە خەونێکی
مەحاڵ، چونکە هەمووان خەریکی بونیادنانی "ئیمپراتۆرییەتی کەسی"ن لەسەر
داروپەرووی متمانەی خەڵک و بەهاکانی ڕاستگۆیی.
کۆتایی: مەرگی بێلایەنی و ئەرکی مێژوویی "لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو
ڕاستییە تاڵە قبووڵ بکەین کە میدیای بێلایەن لە کوردستاندا پێویستی بە
گۆڕینی عەقڵییەتە، نەک تەنها گۆڕینی لۆگۆ و ناوی کەناڵەکان. کاتێک 'میدیای
کەسی' دەبێتە جێگرەوەی 'میدیای نیشتمانی'، ئەوا تاک و کۆمەڵگە دەبنە
قوربانیی یەکەمی ململانێی سیاسییەکان. ئەگەر ڕۆژنامەنووسی ئێمە
نەگەڕێتەوە سەر ئەرکە بنەڕەتییەکەی کە چاودێریکردنی دەسەڵاتە نەک بوون
بە بەشێک لێی، ئەوا هەرگیز میدیایەکی ئازاد لەدایک نابێت. کاتی ئەوە
هاتووە میدیاکاران لەبری ڕاکردن بەدوای خەونی 'کەسی یەکەم'دا، بیر لە
دروستکردنی 'سیستەمێکی متمانە' بکەنەوە؛ چونکە مێژوو تەنها ئەو دەنگانە
دەهێڵێتەوە کە ڕاستگۆیییان کردووەتە سەرمایە، نەک ئەوانەی لە سێبەری
پاشکۆیەتیی کەسیدا خەریکی کۆکردنەوەی لایک و بینەری ساختەن.".
______________________________________
*
کارزان عەزیز:
خوێندکاری زانکۆ.
ماڵپەڕی کارزان عەزیز
|
