|
٧\١٠\٢٠٢٦
مردنی بەبەزەیی؛
لە نێوان مافی
بڕیاردان و نایەکسانییدا.
هێمن عەلی
کاتێک مرۆڤێک بەهۆی نەخۆشییەکی سەخت و ئازارێکی بەردەوامەوە چیتر
ئارەزووی ژیان ناکات و داوای کۆتاییهێنان بە ئازارەکانی دەکات، چۆن
دەبێت گوێی لێ بگرین؟ ئەم پرسیارە وەڵامێکی سادە و ئاسانی نییە؛ چونکە
ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ئازار، شکۆی مرۆڤ و مافی ڕەهای کەسەکە لە
بڕیاردان لەسەر ژیانی خۆی.
بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی ئیلتالێهتی، «یووسی پاتۆکۆسکی»، پیاوێکی ٥٠
ساڵەی فینلەندی، تووشی نەخۆشیی ALS بووە.
ئەمە نەخۆشییەکی دەماریی پێشکەوتووە کە خانە دەمارییەکانی بەرپرس لە
جووڵەی ماسولکەکان تێکدەدات و وردەوردە توانای ماسولکەکان لاواز دەکات.
لەگەڵ تەشەنەکردنی نەخۆشییەکەدا، کەسی تووشبوو توانای جووڵە، قسەکردن،
قووتدان و هەناسەدانیشی کەم دەبێتەوە.
لە بارودۆخی یووسیدا، نەخۆشییەکە بە خێرایی توانای جووڵاندنی دەست و
قاچەکانی لێ سەندووەتەوە. ئێستا بۆ ئەنجامدانی کارە ڕۆژانەکانی بە
تەواوی پشت بە یارمەتیی کەسانی دیکە دەبەستێت، و دەڵێت ئەمە ئەو ژیانە
نییە کە خۆی دەیەوێت. ئەمە دەربڕینی ئەزموون و هەستی تایبەتی خۆیەتی،
بۆیە نابێت لێیەوە حوکم لەسەر بەهای ژیانی هەموو کەمئەندامان یان
تووشبووانی دیکەی ئەم نەخۆشییە بدەین.
یووسی ئاماژە بە وڵاتی سویسرا دەکات؛ وڵاتێک کە تێیدا کەسێک دەتوانێت
بەپێی مەرجە یاساییەکان یارمەتی وەربگرێت بۆ ئەوەی کۆتایی بە ژیانی خۆی
بهێنێت. ئەم ڕێگەیە پێی دەگوترێت «خۆکوژیی بە یارمەتی» و جیاوازە لە «مردنی
بەبەزەیی». لە خۆکوژیی بە یارمەتیدا، دوا هەنگاوی کۆتاییهێنان بە ژیان
بە دەستی خودی نەخۆشەکە ئەنجام دەدرێت؛ بەڵام لە مردنی بەبەزەییدا،
کەسێکی دیکە (پزیشک) بە داوای نەخۆشەکە، ڕاستەوخۆ کۆتایی بە ژیانی
دەهێنێت. لە سویسرا خۆکوژیی بە یارمەتی ڕێگەپێدراوە بەڵام مردنی
بەبەزەیی قەدەغەیە، لە کاتێکدا لە فینلەندا مردنی بەبەزەیی بە تەواوی
قەدەغەیە.
یووسی دەڵێت خۆکوژیی بە یارمەتی لە سویسرا نزیکەی ١٥ هەزار یۆرۆی تێ
دەچێت. ئەم بڕە تەنها خەمڵاندنی خۆیەتی و نرخێکی جێگیر نییە، بەڵام
پرسیارە سەرەکییەکە ئەمەیە: ئەگەر ئەم ڕێگایە پارەیەکی زۆر و سەفەر بۆ
وڵاتێکی دیکەی پێویست بێت، کەسێکی کەمدەرامەت چۆن دەتوانێت ئەو تێچووە
دابین بکات؟ ئایا ئەمە لە بەکارهێنانی مافی بڕیارداندا نایەکسانی دروست
ناکات؟
یووسی بارودۆخی خۆی بە ئاژەڵێکی ئازارچێشتوو بەراورد دەکات. لە
فینلەندا، ئەگەر سەگێک یان ئەسپێک ئیفلیج ببێت یان تووشی نەخۆشییەکی
سەخت ببێت، خاوەنەکەی ئەرکی سەرشانیەتی چارەسەری پێویستی بۆ دابین بکات.
ئیفلیجبوون بە تەنها مانای ئەوە نییە کە دەبێت کۆتایی بە ژیانی
ئاژەڵەکە بهێنرێت. بەڵام ئەگەر ئازارەکەی هێندە سەخت بێت کە هێشتنەوەی
بە زیندوویی دڵڕەقی بێت، یاسا داوا دەکات کۆتایی بە ژیانی بهێنرێت.
ئەگەر خاوەنەکەی بێ چارەسەر لە ئازاردا جێی بهێڵێت، ڕەنگە بەرپرسانی
پاراستنی ئاژەڵان دەستێوەردان بکەن و خاوەنەکەش ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی
یاسایی ببێتەوە.
لێرەوە یووسی دەپرسێت: بۆچی کۆتاییهێنان بە ژیانی ئاژەڵێک بۆ
ڕزگارکردنی لە ئازار بە «بەزەیی» دادەنرێت، بەڵام کاتێک مرۆڤێکی نەخۆش
بە هۆشیارییەوە خۆی داوای مردن دەکات، وەڵامەکە ئاڵۆزتر دەبێت؟ ئەم
بەراوردە جێی بیرکردنەوەیە، بەڵام دەبێت ئەوەش بڵێین کە ئیفلیجبوون و
پێویستبوون بە یارمەتیی کەسانی دیکە، بە هیچ شێوەیەک لە بەها و شکۆی
ژیانی مرۆڤ کەم ناکەنەوە.
لە لایەکی دیکەوە، بەپێی ڕاپۆرتێکی کەناڵی سی ئێن ئێن، لە ئەمریکا
هەوڵی جێبەجێکردنی سزای مردنی «کریستا پایک» بە دەرزی سەرکەوتوو نەبوو؛
ناوبراو زیندوو مایەوە و بۆ چارەسەر گواسترایەوە. لەو هەوڵەدا دەرمانی
پێنتۆباربیتال بەکار هێنرابوو کە کاریگەریی ئارامکەرەوە و خەوهێنەری
هەیە و دەتوانێت هەناسەدان بە شێوەیەکی مەترسیدار سست بکات.
بەکارهێنانی دەرمان بە تەنها بەڵگە نییە بۆ ئەوەی مردنەکە بێ ئازار
دەبێت، و هۆکاری سەرنەکەوتنی ئەو هەوڵەش دەبێت بە لێکۆڵینەوەی پزیشکی
ڕوون بکرێتەوە، نەک پێشوەختە هەموو تاوانەکە بخرێتە ئەستۆی دەرمانەکە.
بەڵام جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان سزای مردن و مردنی بەبەزەییدا هەیە.
لە سزای مردندا، دەوڵەت بە بڕیاری دادگا و بە زۆر کۆتایی بە ژیانی
کەسێک دەهێنێت. بەڵام لە مردنی بەبەزەییدا، پرۆسەکە لەسەر داوای
ئازادانە، هۆشیارانە و ئاگادارانەی خودی نەخۆشەکە ئەنجام دەدرێت؛ بۆیە
نابێت ئەم دوو چەمکە تێکەڵ بکرێن.
لە ژێر ڤیدیۆی چاوپێکەوتنەکەی یووسی لە ئینستاگرام، کەسێک نووسیبووی: «دەوڵەت
تەنها دەیەوێت تا دوا هەناسە باجی لێ وەربگرێت؛ ئەوەندە چاوچنۆکە.»
کاتێک وێنەی شاشەکەم گرت، ٨٦٣ کەس ئەم لێدوانەیان لایک کردبوو. ئەم
قسەیە دەربڕینی تووڕەیی و بێمتمانەیی خەڵکە بەرامبەر دامەزراوەکان،
بەڵام بەڵگەیەکی یاسایی یان ئەخلاقی نییە کە ڕوونی بکاتەوە بۆچی مردنی
بەبەزەیی قەدەغەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، پرسیارێکی گرنگی کۆمەڵایەتی
دەورووژێنێت: ئایا کۆمەڵگە و دەزگاکانی تەندروستی بە ڕاستی گوێ لە
ئازار و خواستی نەخۆشان دەگرن؟
لە وڵاتی فینلەندا، نەخۆشێک کە توانای تێگەیشتن و بڕیاردانی هەیە، مافی
یاسایی خۆیەتی چارەسەری پزیشکی ڕەت بکاتەوە. هەروەها دەتوانێت پێشوەختە
خواستی خۆی دەربارەی شێوازی چارەسەر تۆمار بکات، بۆ ئەوەی کاتێک توانای
دەربڕینی نامێنێت جێبەجێ بكرێت. بۆ نموونە، دەتوانێت داوا بکات کە لە
بارودۆخێکی دیاریکراودا، ئەگەر دڵی وەستا، هەوڵی زیندووکردنەوەی
CPR نەدرێت، یان ئەو چارەسەرانەی بۆ بەکار
نەهێنرێت کە تەنها پرۆسەی مردنەکەی درێژ دەکەنەوە.
بڕیاری «زیندوونەکردنەوە» بە مانای وەستاندنی تەواوی چاودێرییەکان نییە؛
بەڵکو بۆ ڕاگرتنی خۆراکدان و شلەدانی دەستکرد، بڕیاری جیاواز پێویستە.
کەمکردنەوەی ئازار و چاودێریکردنی نەخۆش هەر بەردەوام دەبێت. ئەمەش
ئاماژەیە بۆ ڕێزگرتن لە خواستی نەخۆش و ڕێگەدان بەوەی بە شێوەیەکی
سروشتی و بە بێ درێژکردنەوەی بێهودەی ئازارەکانی کۆچی دوایی بکات.
بە بۆچوونی من، دەبێت بە تەواوی ڕێزەوە گوێ لەو نەخۆشانە بگیرێت کە
بەهۆی ئازارێکی بەردەوامەوە چیتر ئارەزووی ژیانیان نەماوە. لە هەمان
کاتدا، دەبێت دەزگا کۆمەڵایەتی و پزیشکییەکان دڵنیا بن کە هەژاری،
تەنهایی یان هەستکردن بەوەی کەسەکە بارگرانییە بۆ خێزانەکەی، پاڵی پێوە
نانێن بەرەو بڕیارێکی لەم جۆرە. هیچ مرۆڤێک نابێت هەست بکات کە چاوەڕێی
مردنی دەکرێت، بۆ ئەوەی تێچووەکان کەم ببنەوە یان دەوروبەرەکەی ئاسوودە
بن.
کۆمەڵگەی بەبەزەیی و مرۆڤدۆست، ئەو کۆمەڵگەیەیە کە لە لایەکەوە ژیانێکی
شایستە، چاودێرییەکی تەندروستیی بەرز و پشتگیریی دەروونی بۆ هەمووان
دابین دەكات، و لە لایەکی دیکەشەوە کاتێک کەسێک باسی ئازارە قووڵەکانی
دەکات، بە ڕێز و بێ حوکمدانی پێشوەختە گوێی لێ دەگرێت.
_____________________________________________
سەرچاوەکان:
Iltalehti (s.a.). Jussi haluaa
kuolla – Näin paljon se maksaisi.
بەردەستە لە:
https://www.iltalehti.fi/kotimaa/a/4f902808-7ccb-4201-8391-2b638ec45a4d.
خوێندراوەتەوە: ٤\١٠\٢٠٢٦.
hemn.abdulhaq@gmail.com
|
