|
٢٧\٩\٢٠٢٦
نائامادەیی
شتەکان و ئامادەیی واتا.
- خوێندنەوەیەک بۆ شیعرەکانی شەرمین وەلی، لە
دووەمین ژوانی گوڵەزەر دا -
ئەرسەلان مەحمود
 ئەم
شەش کورتە دەقە، بە ڕواڵەت لە یەکترەوە دوورن، گلەیی لە دەلاکێک،
گفتوگۆیەک لەگەڵ بەردێک، ڕاگەیاندنی ئامادەبوون، سەرلێشێوانێک لەسەر
دووڕیانێک، کۆسمۆلۆژیایەکی بچووک و دانپێدانانێک بە گوناهـ. بەڵام لە
ژێر ئەم پەرتبوونەدا یەکەی هاوبەشی پرسیارێکی یەکگرتوو دەجووڵێت، مانا
لە کوێدا نیشتەجێیە؟ لە خودی شتەکاندا، لە نیگای بینەردا، یان لەو
بۆشاییەی نێوانیاندا؟ شەرمین وەلی ئەم پرسیارە بە زمانێکی ئاڵۆز و
فەلسەفی ناورووژێنێت، لە ناو ژیانی ڕۆژانەی جەستەیەکی عاشقەوە
وروژاندویەتی، جەستەیەک دەنگی مێیینەی هەڵگرتووە. ئەم دەنگە، لە
نەریتێکی شیعریدا مێر تێیدا زۆرتر ئۆبژەی وەسف بووە تا بکەری ئارەزوو،
خۆی لە خۆیدا هەڵوێستێکی بوونناسانە و بەهادارە.
لە (گلەیی)دا ئەم هەڵوێستە بە ئاشکراترین شێوە دەردەکەوێت. لە شیعری
کلاسیکیی کوردی و فارسیدا، زوڵف موڵکی مەعشووقی مێیینەیە و عاشقی
نێرینە لێیەوە دەڕوانێ، لێرەدا هاوکێشەکە هەڵدەگێڕدرێتەوە و پەنجەی
ژنێک لە قژی پیاوێکدا پیاسە دەکات. ئەم وشەیە بارێکی گەورەی هەڵگرتووە،
قژ دەبێتە شوێن، جوگرافیایەکی ئینتیمی و دەلاکیش دەبێتە ئەو هێزەی
نەخشەی ئەم جوگرافیایە دەسڕێتەوە. گاڵتە ناسکەکەی دەقەکە (ئەو
نەفرەتییە) ڕێگەی پێدەدات بابەتێکی قورس بە سووکی هەڵبگرێت، دەلاک
نوێنەری ڕێکخستنێکی کۆمەڵایەتی و جوانیی ڕووکەشە، ئەو ڕێکخستنەی
نازکییەکانی نێوان دوو جەستە نابینێت. لە کۆتاییشدا عیشق بە کاتێکی
بایۆلۆژی دەپێورێت؛ عاشق ناچارە چاوەڕێی گەشەی قژ بکات، واتە چاوەڕێی
گەڕانەوەی ئەو شوێنەی تێیدا بوونی هەبوو.
مانا، بەهێزترین دەقی کۆمەڵەکەیە، چونکە پرسیارە فەلسەفییەکەی بەبێ هیچ
ڕاڤەیەک دەخاتە ناو دیمەنێکی دراماتیکییەوە. بکەری شیعرەکە لە بەردێک
دەپرسێت، سەنگینییەکەت هی خۆتە یان نیگای منە بۆت دەخوڵقێنێت؟ ئەمە
هەمان ئەو دووڕیانەیە فەلسەفەی مۆدێرن لە کانتەوە تا فینۆمینۆلۆژیا
لەسەری وەستاوە. هایدگەر بەردی بە نموونەی شتی بێجیهان دادەنا، شتێک
بەشداری لە جیهانی ماناکاندا ناکات. بەڵام بەردەکەی شەرمین تووڕە
دەبێت، گەرم دادێت و دەشکێت، واتە گومانی مرۆڤ ناچاری دەکات بچێتە ناو
مێژووەوە. دواتر دەگەڕێتەوە، ئەمجارە وەک ملوانکە لە گەردنی خودی
پرسیارکەردا، هەمان پرسیار بە ئاراستەی پێچەوانە دەکاتەوە، (من لەوێ
جوانترم یان لە گەردنی تۆ؟). ئیتر بەرد پرسیارکەرە و مرۆڤ
پرسیارلێکراو. وڵامێک نایەت، چونکە جوانی لێرەدا نە لە بەرددایە و نە
لە چاودا؛ لەو ساتەدا لەدایکدەبێت شتێک بە جەستەیەکەوە دەلکێت. شکانیش
نرخی ماناکەیە، بەرد تا نەشکێت ناچێتە سەر گەردن. ئەم وێنەیە بە
بێدەنگی دەگوترێت، شت و مرۆڤ لە ڕێگەی درز و شکانەوە دەچنە ناو
پەیوەندییەوە.
لە (ئەمن لێرەم) و (فەنا)دا دوو جەمسەری ئەزموونەکە ڕووبەڕووی یەکتر
دەوەستن. یەکەمیان ڕاگەیاندنی بوونە لە شوێندا، (لێرە) هەمان ئەو Da
یەیە هایدگەر لە Daseinدا بە بنەمای بوونی مرۆڤی دادەنێت. بکەری
شیعرەکە وەرزێکی نوێ وەک جلێک لەبەردەکات و بۆنێکی ئەرخەوانی لە خۆی
دەدات تا (بۆن بە سوێوە نەکات). تێکەڵکردنی بۆن و ڕەنگ لێرەدا دەبێتە
هەڵبژاردنی شێوازی بوون، خەم وەک بۆنێک لە جەستەدا دەمێنێتەوە و تەنها
بە بۆنێکی تر دادەپۆشرێ. موچرکەش، ئەم نیشانە جەستەییەی ترس و
چاوەڕوانی، دەبێتە گوێگری ڕاگەیاندنەکە. بەڵام (فەنا) ئەم دڵنیاییە
هەڵدەوەشێنێتەوە. لە دووڕیانێکدا هەموو ئاراستەکان بەرەو ئاوابوونن و
هەنگاو خۆی لە قاچ دەئاڵێت، ئازادیی هەڵبژاردن دەبێتە کۆت، ئەو سەرگێژە
ئازادییەی کیرکەگارد باسیدەکات. فەنا لێرەدا لە فەنای سۆفیی کلاسیک
جیادەبێتەوە: لای سۆفی کۆتایی ڕێگەیەکی هەڵبژێردراوە، لای شەرمین تاکە
دەرچەیە دوای داخرانی هەموو ڕێگەکان. ونبوون لە (تۆ)دا هەم ڕزگاربوونە
و هەم دۆڕان. کۆمەڵەکە ئەم دژایەتییە چارەسەرناکات و هەردوو دەنگەکە لە
تەنیشت یەکتر دەهێڵێتەوە، ئەم دەستنەبردنە بۆ چارەسەریش ڕاستگۆیی
دەقەکانە.
* * *
(گەردوون) بوێرترین دەقە لە ڕووی بیرەوە. سێکوچکەیەک بونیاددەنێت، ژیان
لە تۆوە دەخوڵقێت، لە خودادا هەڵدەگیرێت و لە مندا دەدرێتە زەوی. شوێنی
مەعشووق لەم زنجیرەیەدا پێش خودایە و ئەمە لە نەریتی عیرفانیدا
جورئەتێکی ناباوە. دێڕی کۆتایی، (زەوی گرەوی جوانی بردەوە)،
تیۆلۆژیایەکی زەمینی ڕادەگەیەنێت و جوانی لە ئاسمانەوە بۆ خاک
دەگوازێتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا، بە بابەتییانە دەبێت بگوترێت ئەم دەقە لە
ڕووی هونەرییەوە لە مانا و گلەیی لاوازترە. لەوێ شتێکی بەرجەستە، دەلاک
یان بەرد، بارگەی فەلسەفە هەڵدەگرێت؛ لێرەدا وشە ئەبستراکتەکانی وەک
عیشقێکی جاویدانی و لاف لێدەدا شوێنی وێنە دەگرنەوە و دێڕی کۆتاییش وەک
ئەنجامگیرییەکی ڕوونکەرەوە دێت، لە کاتێکدا شیعری شەرمین لە باشترین
ساتەکانیدا خوێنەر لە ناو پرسیاردا جێدەهێڵێت.
(زەفەر) ئەم هەموو ڕێگەیە دەباتەوە سەر ڕووبەری کۆمەڵایەتی. وشەی بڤە
کلیلی دەقەکەیە. لە ئەنترۆپۆلۆژیا و لە خوێندنەوەی فرۆیددا بۆ تابوو،
بڤە هەمیشە دوو ڕووی هەیە، پیرۆز و گڵاو، دەستلێنەدراو لەبەر پیرۆزی و
دەستلێنەدراو لەبەر پیسی. بکەری شیعرەکە سەرەتا بڤەیەکی پیرۆزە، تەمەن
نەیوێراوە دەستی بۆ ببات، لە پڕ، بە کەچییەک، هەمان دەستلێنەدراو
دەبێتە گوناهـ و یاساغ دەبێت. شیعرەکە ئەو ساتە دەگرێت ڕووی پیرۆزی
تابوو وەردەگەڕێتە سەر ڕووە گڵاوەکەی، بێ هیچ گۆڕانێک لە خودی
بکەرەکەدا؛ گۆڕانەکە هەمووی لە نیگای کۆمەڵگەدایە. ناونیشانی زەفەر
دەکرێت وەک تەوسێکی تاڵ بخوێنرێتەوە، یان وەک سەرکەوتنێکی ڕاستەقینە،
مانەوە لە دەرەوەی دەسەڵاتی کات و دەستی کەس، تەنانەت بە نرخی بوون بە
گوناهیش.
لە ڕووی ئامرازی شیعرییەوە، هێزی شەرمین وەلی لە ئابووریی زماندایە،
دەقەکان کورتن، لەگەڵ شتەکان دەدوێن و بە پرسیار یان بە وەرچەرخانێکی
لەناکاو کۆتاییان دێت. لاوازییەکانیش دیارن، خاڵبەندی ناڕێکە (دوو
فاریزە، سێ خاڵ و نیشانەی سەرسوڕمانی زۆر)، هەندێجار دێڕێکی ڕوونکەرەوە
دێت دەقەکە پێویستی پێی نییە، وشەی وەک عیشق و جاویدانی و غەیب مەترسیی
تواندنەوە لە زمانی شیعریی باودا هەڵدەگرن. ئەم تێبینیانە لە بەهای
ئەزموونەکە کەمناکەنەوە؛ ئاماژەن بۆ ئەو ئاراستەیەی شاعیر تێیدا
بەهێزترە، شتە بچووکەکان و ئەو پرسیارانەی لێیانەوە هەڵدەقوڵێن.
دواجار، ئەم دەقانە وێنەی مرۆڤێک دەکێشن لە نێوان دوو ئارەزووی دژدا
دەژیت، توانەوە لە ئەویتردا و پێداگری لەسەر لێرەبوون. بەرد دەشکێت و
دەبێتە ملوانکە، قژ دەبڕدرێت و چاوەڕوانی دەبێتە پێوەری عیشق، بڤە
دەبێتە گوناهـ. لە هەر یەکێکیاندا شتێک لەدەست دەچێت و شتێکی تر
لەدایکدەبێت. ئەمە ئەو شیعرەیە شەرمین وەلی لە باشترین ساتەکانیدا
دەینووسێت، شیعری شکان وەک ڕێگەیەک بۆ مانا.
دەقەکان.
شیعرەکانی شەرمین وەلی، وەک خۆیان:
گلەیی…
هەموو شتێکتم خۆشدەو
بەس دەلاکەکەت نەبێ؛
ئاخر ئەو نەفرەتییە
جێ پیاسەی پەنجەکانم دەژاکێنێ
ناچار بە چاوەڕوانی
ئەو ڕۆژانەم دەکات
کە دڵە خورپەی هاتنەوەی
ژووانێکت
حەژمەتی لێدەبڕیم!
٢٠٢٦
مانا
لە بەردم پرسی:
تۆ لە جێی خۆت سەنگینی
یان منم دەمەوێ وا بتبینم؟
بەرد تووڕەبوو،، گەرم داهات
بوو بە چەند پارچەوە..
لە پڕ ڕۆژێک بینیمەوە؛
خۆی لە ملم ئاڵاند و پرسی:
تۆ پێم بڵێ:
من لەوێ جوانترم
یان لە گەردنی تۆ؟!
٢٠٢٦
ئەمن لێرەم…
وەرزێکی نوێ دەکەمە بەر
بۆنی تەنیایی نەدات…
بۆنێکی ئەرخەوانی لە خۆم دەدەم
تا چیتر بۆن بە سوێوە نەکەم!
لێرەوە هەستی گەڕانەوە
لە غەیبەوە دەبەخشمە نزاکان و
بە موچرکەکانیش دەڵێم:
ئەمن، ئیتر لێرەم!!
فەنا
لە دووڕیانێکدام
کام لای بۆ دەکەمەوە
هەر ئاوابوونە
کام سەفەر لە خۆ بگرم؟
هەنگاو لە قاچم دەئاڵێ!
کام ڕێگە لە دڵ بگرم
هەموو خورپەکان
بەرەو فەنابوونە
هەموو ڕۆشتنەکان
هەر ئاوێتە بوون و
لە تۆدا ونبوونە..
گەردوون
ژیان بوونی لە تۆوە خولقاند
لە خودادا هەڵیگرتوو،
لە مندا دای بە زەوی!
ئەمە،
سێکوچکەی مانەوەی
دوێنێ و ئەمڕۆ و سبەیە
داویەتی بە گوێی عیشقێکی جاویدانیدا و
لاف لێدەدات!
لێرەوە؛
زەوی گرەوی جوانی بردەوە…
٢٠٢٥
زەفەر
من ئەو بڤەیەم،
(تەمەن)بە هەموو ساڵەکانی
نەیوێرا دەستم بۆ بەرێ!
کەچی!
ئەوەندەم زانی،
بوومە گوناهــێک و
یاساغ کرام…
ماڵپهڕی ئهرسهلان مهحمود
|
