١٩\٧\٢٠٢٦

نەشتەرگەریی ئاوێنەکان.

ستوونی ژمارە ٢٣

- گۆشەیەکی هزرییە بە خوێندنەوەیەکی بوونناسیی و دەروونشیکاریی کۆمەڵایەتی و رامیاریی بابەتیی -

ئەرسەلان مەحمود      

بێدەنگییە مێژووییەکەی ژنی کورد و بازاڕگەرایی ڕەسەندۆزی.

پەڕینەوەمان لە پوچەڵکردنەوەی وەهمی پیرۆزیی ساختەی دایکایەتییەوە، بۆ ئەم وێستگەیە، ڕووبەڕووی دیوارێکی ئەستوورترمان دەکاتەوە، دیوارێک تەژی لە بێدەنگی هەڵچنراوە. بێدەنگییە مێژووییەکەی ژنی کورد، نەبوونی زمان و وشە نییە لە گەروویدا، بەڵکوو پرۆسەیەکی درێژخایەنی زەوتکراوی ئیرادەی دەربڕین و داماڵینی سوژەکەیەتی لە کایەی گشتیدا. لێرەدا دەبێت خاڵێکی هزری زۆر هەستیار بوروژێنین. بێدەنگی، لە شیکاریی هزری هاوچەرخدا، نەک هەر دیاردەیەکی نەرێنیی نەبوونە، بەڵکوو دیاردەیەکی چالاکە. فەیلەسوفی ئەمریکیی تیلی ئۆلسن، لە کتێبی بێدەنگییەکاندا، جیاوازییەکی گەورەی لە نێوان بێدەنگی هەڵبژێردراو و بێدەنگی سەپێنراودا خستووەتە ڕوو. بێدەنگیی هەڵبژێردراو، ئەو بێدەنگییە هزرییە بژاردە تاکیەیە بۆ قسە نەکردن. بەڵام بێدەنگیی سەپێنراو، ئەو بێدەنگییەیە دەسەڵات بە هەموو جۆر و ماناکانییەوە بەسەر قوربانیدا دەسەپێنێت. ژنی کورد بە گشتی لە مێژوودا، لە دۆخی بێدەنگیی سەپێنراودا ژیاوە، بێدەنگییەک نەک لە نەبوونی توانای زمانەوانیدا، بەڵکوو لە بارودۆخی سیاسی-کۆمەڵایەتیی دەربڕینەوە هاتووە.

با لێرەدا بگەڕێینەوە بۆ پرسیارە جەوهەرییەکەی بیرمەندی پۆست-کۆلۆنیاڵیست گایاتری سپیڤاک کاتێک دەپرسێت ئایا سوبالتەرن-پەراوێزخراوەکان، دەتوانن قسە بکەن؟ سپیڤاک لە شیکاریی ئێکلێکتیک-ی هەرە بەناوبانگی خۆیدا، ئاماژەی بەوەکردوە کێشەی سوبالتەرن، تەنها ئەوە نییە دەنگی نەبێت. کێشەی ڕاستەقینە ئەوەیە تەنانەت کاتێک قسەش دەکات، هەرگیز بیستراو نییە، چونکە زمانی گشتی، زمانی ئەو نییە. سپیڤاک نموونەیەکی دەهێنێتەوە و دەڵێت لە کۆنجدای هیندستان، ژنانێک ڕەفتاری خۆکوشتنیان ئەنجام دەدا وەک یاخیبوونی سیاسی، بەڵام کۆمەڵگە هەرگیز خۆکوشتنیانی وەک قسەیەکی سیاسی بۆ خۆیان نەخوێندەوە، بەڵکوو وەک نمایشێکی ئاسایی نەریتی خوێندنەوەی بۆ دەکرد. لێرەدا ژن نەک هەر بێدەنگە، بەڵکوو کاتێکیش قسە دەکات، ئەو قسانە بە قسە دانانرێن. ژنی کورد لە مێژوودا ئەو قسەکارە نەبووە، بەڵکوو هەمیشە ئەوانی تری وەک باوک، برا، مێرد، گەورەی بنەماڵە، سەرۆکخێڵ و دەسەڵاتە جیاکان بە ناوییەوە قسەیان کردووە و بڕیاریانداوە. ئەگەر ژنی کورد لە هەر دۆخێکی مێژوویدا هاواریشی کردبێت، ئەو هاوارە هەرگیز وەک هاواری سیاسی نەخوێندراوەتەوە، بەڵکوو وەک هاواری هێستریای، هاواری زۆربوونی ژنانە، هاواری بێمانا خوێندراوەتەوە. ئەم بێدەنگکردنە، زەمینەیەکی لەباری ڕەخساندووە بۆ ئەوەی جەستە و مێژووی ژن ببێتە تابلۆیەک هەر دەسەڵاتێک بەپێوەری بەرژەوەندیی خۆی وێنەی تێدا بکێشێت.

کاتێک ناتوانیت چیرۆکی خۆت بە زمان و ئازاری خۆت بگێڕیتەوە، مێژوو و عەقڵییەتی باڵادەست ناچارت دەکەن ببیتە پاڵەوانێکی بێدەنگ و ملکەچ لە ناو چیرۆک و سەروەرییەکانی ئەوانی تردا. لێرەدا جارێکی تر تێزەکەی فەیلەسوفی بولگاریی-فەڕەنسی جولیا کریستێڤا، لەسەر سیمیۆتیک، دەهێنینەوە گۆڕێ، ئەو دەڵێت زمانی گشتی، لە بنەڕەتدا زمانی سیمبۆلی باوکسالارییە، زمانی یاسا، زمانی نەریت، زمانی دەستوور. بەڵام پێش ئەم زمانە سیمبۆلییە زمانێکی تر هەیە، زمانی سیمیۆتیکی، زمانی جەستە، زمانی هەناسە، زمانی دەنگە شیرینەکانی دایک. ژن لە کۆمەڵگەی باوکسالاردا، لە دەرگەی زمانی سیمبۆلیدا داخراوە، بۆیە هەمیشە پەنا بۆ زمانی سیمیۆتیکی دەبات، پەنا بۆ گریان، بۆ هاواری بێماناوێنە، بۆ شێعر، بۆ لاواندنەوە. ئێمەی کورد، سەدان ساڵە لاواندنەوە و بەیت و بالۆرە و لاوکەکانمان دەبیستین، بەڵام هەرگیز ئەوانمان وەک شیکاریێکی سیاسی-هزریی ژنی کورد نەخوێندووەتەوە، بەڵکوو وەک ئەدەبی فۆلکلۆری خوێندوومانەتەوە، وەک هێمای ڕەسەنایەتی، بەڵام هەرگیز وەک دیوانی هزریی ژنێک زمانێکی گشتی نەبووە، ناچار بووە لە زمانی سیمیۆتیکیدا سیاسەت بکات. ئەو لاواندنەوەیەی دایکێکی کورد بۆ کوڕە کوژراو یان شەهیدەکەی دەیڵێت، تەنها ماتەم نییە، بەڵکوو گوتارێکی سیاسیی ئۆپۆزسیۆنە بۆ نەتەوەیەک کوڕەکەی لە پێناودا کوژراوە. کەچی بەداخەوە هەرگیز، تەنانەت نەوەی هاوچەرخیش، ئەمانەی وەک گوتاری سیاسیی هزری نەخوێندەوە.

هەڵبەتە قەیرانەکە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا پێدەنێتە قۆناغێکی ئێجگار ترسناکترەوە، کاتێک ئەم بێدەنگییە مێژووییە تێکەڵ بە لۆژیکی سەرمایەداری و بازاڕگەرایی دەبێت. مۆدێرنیتەی ساختە و عەقڵییەتی بازاڕ، زۆر زیرەکانە درکی بەوە کردوە بەڵێ دەکرێت ڕابردووی پڕ لە ئازار و چەوسانەوەی ژنی کورد، لەژێر ناوی ڕەسەنایەتی و گەڕانەوە بۆ کەلتوور بپێچرێتەوە و وەک کاڵایەکی نوێ بەخۆی بفرۆشرێتەوە. ئەمە ڕێک ئەو دۆخەیە فەیلەسوفی فەڕەنسی گای دیبۆر بە کۆمەڵگەی نمایش ناوی دەبات، کاتێک حەقیقەت و مێژووی خوێناوی دەسڕرێنەوە و تەنها وێنەیەکی ڕووکەش، بێگیان و جوانکاری دەمێنێتەوە بۆ بەکارهێنان. دیبۆر لە شاکارە فەلسەفییەکەیدا، کۆمەڵگەی نمایش، ڕوونی کردوەتەوە، لە قۆناغی نوێی سەرمایەداریدا، هەموو شت دەکرێت بە نمایش، تەنانەت شۆڕشیش دەکرێت بە نمایشی شۆڕش، تەنانەت یاخیبوونیش دەکرێت بە نمایشی یاخیبوون، تەنانەت مێژووی خوێناویی گەلانیش دەکرێت بە نمایشی مێژوو بۆ گەشتیاران. لێرەدا فەیلەسوفی فەڕەنسی ژان بۆدریلار، لە کتێبی سیمولاکرا و سیمولاسیۆندا، ئەم شیکارییەی بردووەتە ئاستێکی بەرزو قوڵتر. بۆدریلار دەڵێت لە قۆناغی نوێدا، سیمولاسیۆن ژیانی خۆی هەیە، سیمولاسیۆن پێش ڕاستی دەکەوێت، سیمولاسیۆن ڕاستی بۆخۆی داهێنانەوە. کاتێک ژنی کورد ڕەسەنایەتیی لە شاشەکانەوە  نیشان دەدرێت، ئەو ژنە هەرگیز نەبووە، بەڵکوو داهێنراوە. ئەو ژنە کوردەی بە چاومان دەبینین لە بەرنامەکانی ڕەسەنایەتیدا، لە پاڵێوانی ئازارە مێژووییەکانی ژنە کوردی ڕاستەقینەدا هاتووەتە دەرەوە.

لەم بازاڕەدا، ژنی کورد لە کرێکارێکی بێکرێی ناو کێڵگە و قوربانییەکی بێدەنگی خێزانەوە، دەگۆڕدرێت بۆ مۆدێلێکی ڤیزواڵی لە پۆشاکی فۆلکلۆری و لە فێستیڤاڵەکاندا وەک هێمای کوردەواریی ڕەسەن نمایش دەکرێت. دەبێت جیاوازی بکەین لە نێوان دوو شت. یەکەم، ئەو کارە هزری و کەلتوورییە ڕەسەنە پێویستە بۆ پارێزگاریی لە ئەرشیفی نەتەوەیی، پارێزگاری لە زمان و هزر و جل و بەرگی مێژوویی ژنە کورد. دووەم، ئەو بازاڕگەرییە ئازاری مێژوویی ژنە کورد دەفرۆشێت بە ژنە کوردی هاوچەرخ لە فۆڕمی کاڵایێکی جوانکاریی و نمایشییدا. ئێمە ڕەخنە لە یەکەم ناگرین، بەڵکوو ڕەخنە لە دووەم دەگرین. بازاڕگەرایی ڕەسەندۆزی ئازارە قووڵەکان، کوشتنەکان و خنکاندنی حەزەکانی ئەو ژنە لە ڕابردوودا سانسۆر دەکات و تەنها وێنەی ژنێکی ڕەنگاوڕەنگ و ڕووگەشمان پێدەفرۆشێتەوە لەسەر تەندوور نان دەکات یان لەناو سروشتدا پێدەکەنێت، بێئەوەی تەنانەت یەک وشەش لەبارەی ئەو زیندانە کۆمەڵایەتییە بڵێت تێیدا گیریخواردبوو. لێرەدا دیاردەیەکی هزری ترسناک هەیە پێویستی بە شیکارییەکی وردە. لە ئینستاگرام و فێستیڤاڵی ڕەسەنایەتیدا، ئێمە دەیان وێنە دەبینین لە ژنی کورد لە ناو خاکێکی جوان و بەڕەنگی درەوشاوە، بێچرچولۆچی، بێماندووبوونی مێژوویی، بێلاواندنەوە، بێئارەزووی ئەزمووننەکراو، بێتوڕەیی دەرنەبڕدراو. ئەم وێنانە پیشاندەری ژنە کوردی ڕاستەقینە نین، پیشاندەری ژنی کوردی مافیای بازاڕی ڕەسەنایەتین. ئەمە دووەم ئازاری هزری ژنی کوردە پاش ئازاری فیزیکی مێژوویی. یەکەم ئازار، بێدەنگی سەپاندبوو. دووەم ئازار، جوانکاری لە بێدەنگیدا دەکات.

ئەوەی لەم نێوەندەدا گەورەترین زەبری هزری دەوەشێنێ و پەرۆشیی ڕۆشنبیری ڕاستەقینە تووشی ماندووبوون و گۆشەگیری دەکات، بینینی ئەو جۆرە لە کارەکتەر و نوخبە فەرهەنگی و سیاسییە ئێجگار هەلپەرستانە و سەرچڵیانەیە مامەڵە بەم ڕەسەندۆزییەوە دەکەن. لێرەدا فەیلەسوفی چێکی-فەڕەنسی ڤاتسلاڤ هاڤێل، لە کتێبی خۆی هێزی بێهێزەکان، سەبارەت بەو حەقیقەتەی چۆن نوخبەی هزری لە کۆمەڵگە ژێردەستەکاندا ڕۆڵێکی دووڕوویی دەبینێت. ئەو نوخبانە دەتوانن ببنە دەنگی بێدەنگەکان، یاخود دەتوانن ببنە ئامرازی پاراستنی بێدەنگی. زۆرجار، لە کۆتاییدا، دەبنە ئامرازی پاراستنی بێدەنگی، چونکە ئەمە بۆیان ئاسانترە و پێگە کۆمەڵایەتییان دەپارێزێت. ئەو دەزگە و کەسانەی ئەمڕۆ بانگەشەی پاراستنی ڕەسەنایەتی و کەلەپوور دەکەن، لە ڕاستیدا تێگەیەکی ئێجگار ڕووکەش و بەرژەوەندیخوازانەیان بۆ مێژوو هەیە. ئەوان بێدەنگیی ژنی کورد ناهێننە قسە بۆ ئەوەی مافی زەوتکراوی بدەنەوە، بەڵکوو ئەو بێدەنگییە ئیستغلاڵ دەکەن بۆ ئەوەی شوناسێکی نەتەوەیی، حزبی یان بازرگانیی پێبڕازێننەوە.

با لێرەدا پرسیارێکی سیاسی گەورە بکەین. بۆچی زۆرینەی حزبە سیاسییە کوردییەکان، لە قۆناغە جیاکانی خەباتدا، هەرگیز ژنی کوردیان وەک بکەری سیاسیی زیندوو لە پاڵ خۆیاندا تەیارنەکردوە، بەڵکوو تەنها وەک هێما بەشدارییان پێکردوە؟ چونکە ژنە کوردی زیندوو، هەڕەشەیە. ئەو داوای مافی خۆی دەکات، داوای ژیانی خۆی دەکات، داوای بڕیاری خۆی دەکات. بەڵام ژنە کوردی هێمایی بێدەنگە، تەنها هێماکارییە بۆ نەتەوە، تەنها فرمێسکە بۆ شەهیدەکان، تەنها بەڵگەیە بۆ مێژووی نەتەوە. حزبە سیاسییەکان لە هەموو کۆمەڵگە باوکسالارییەکاندا، ژن دەکەن بە هێما بۆ ئەوەی ژن نەبێت بە بکەر. ئێمەی کورد لە هزری ڕۆشنبیری خۆماندا، دەبێ لەم دیاردەیە ئازاد بین. دەبێت ژنە کورد لە هێمابوون بۆ بکەربوون بگۆڕین. ئەم جۆرە لە مامەڵەکردن، ڕابردوو وەک بەهەشتێکی بێگەرد وێنا دەکات و ئازارەکانی تێدا دادەپۆشێت، سڕینەوەیەکی دووبارە و ئاوەژووکردنەوەی بوونی ژنە، هەم لە ڕابردوودا بەناوی شەڕەف و پیاوسالارییەوە بێدەنگ کرا، هەمیش لە ئێستادا بەناوی پیرۆزیی کەلتووری و بازاڕی ڕەسەنایەتییەوە دەکرێتە بووکەڵەیەکی بێدەنگی ناو شاشەکان.

ئەم بینینە هەلبازە بۆ شتەکان، جۆرێک لە ژینگەی ژەهراوی و ساختەی دروستکردووە تیایدا بەها هزرییە قووڵەکان پەراوێز دەخرێن و نمایشە بێناوەڕۆکەکان جێگەیان دەگرنەوە. لێرەدا کۆمەڵناسی ئەڵمانی-کۆرەیی بایۆل هان، لە شیکاریی خۆیدا سەبارەت بە کۆمەڵگەی نمایش، دەڵێت لە قۆناغی نوێی سەرمایەداریدا، دیاردەیەک ڕوویداوە دەبێت ناوی بنێین سەرچیخچوونی ڕەخنەیی. ڕەخنە هەیە، بەڵام هیچ کاتێک قوڵ نییە. ئۆپۆزسیۆن هەیە، بەڵام هیچ کاتێک نەخۆشییە سەرەکییەکانی سیستەم دەستنیشان ناکات. یاخیبوون هەیە، بەڵام هیچ کاتێک بونیادی سیستەم ناهەژێنێت. لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ڕەخنە لە دۆخی ژنی کورد هەیە، بەڵام هەرگیز قوڵ نییە. ڕۆشنبیر و سیاسی سەرەکی ئێمە دەڵێن ژنانی کورد پێویستیان بە ڕێز و پارێزگاری هەیە، هەرگیز نایڵێن پێویستیان بە ئازادیی سیاسیی و ئابووری و جەستەیی هەیە. ئەم ڕەخنە چیخچووە، بۆخۆی بەشێکە لە سیستەمی داسەپاندنی بێدەنگی. ڕەخنە ئەگەر قوڵ نەبێت، دەبێتە ئامرازی پاراستنی سیستەم، نەک ئامرازی هەڵوەشاندنەوەی.

بۆ تێکشکاندنی ئەم بەندوباوە نەرێتییە و بۆ ڕزگارکردنی ژن لەم بێدەنگییە مۆدێرنەیەدا، دەبێت بە بوێرییەوە ڕووبەڕووی ئەم نۆستالژیا درۆینەیەی ژندۆستی ببینەوە. فەیلەسوفی سلۆڤینی سلاڤۆی ژیژەک هەمیشە هۆشداریمان دەداتێ بەوەی سەرمایەداریی نوێ دەتوانێت تەنانەت ڕەخنە، ڕەسەنایەتی و تراژیدیاکانیشمان بکاتە کاڵای سەرنجڕاکێش بۆ فرۆشتن. ژیژەک نموونە بە کۆمپانیای بەناوبانگی ستارباکس دەهێنێتەوە، دەڵێت لە هەندێک هەڵمەتیدا، پێت دەڵێت کاتێک قاوەکەی من دەکڕی، بەشێک لە پارەکەت بۆ چاندنی داری قاوەیە لە ئەمریکای لاتین، بۆ منداڵانی هەژار. لە ڕاستیدا، بەشێکی زۆر بچووکی ئەم قسەیەی ڕاستە، بەڵام کاتێک تۆ قاوەکە دەکڕیت، ئارامیی ئەخلاقیت وەردەگری، هەستدەکەی کارێکی زۆر چاکت کردووە. بەڵام لە ڕاستیدا، سیستەمی سەرمایەداری تۆی نەک هەر لە دەرگەی ڕەخنە دەرکردووە، بەڵکوو کردوویتی بە شەریکی خۆی. ژنی کورد دەبێت لەم دامە ئازاد بێت. ئەم دامەی هەموو ساتێک شێوازێکی نوێی ڕەسەنایەتی و ڕەخنە دەفرۆشێتەوە بەخۆی، بەڵام هیچ کاتێک بونیادە سیاسی و ئابوورییەکانی ژێردەستەبوونی ئەو ناهەژێنێت. ژنی کورد پێویستی بەوە نییە ببێتە کاڵایەکی جوانکاری لە مۆزەخانەی ناسیۆنالیزم و مۆڵە بازرگانییەکاندا، بەڵکوو پێویستی بە گێڕانەوەی ڕاستەقینە و ڕەخنەگرانەی چیرۆکەکانیەتی بە هەموو تراژیدیا و تاڵییەکانییەوە.

لێرەدا گرنگە هەڵوەستەیەکی هزری بکەین. ئازادکردنی ژنی کورد لە بازاڕگەرایی ڕەسەندۆزی، نەک مانای ڕەتکردنەوەی هەموو ئەو ئەرشیفە کولتوورییە زیندوویەیە مێژووی ژنی کورد دایهێناوە. ژنە کورد خاوەن ئەرشیفێکی سەدان ساڵەیە، لە دەق و کوتان لەسەر پێستەوە تا سترانە کوردییەکان، لە جل و بەرگی گوندییەوە تا زمانی نیوەبێدەنگی حەوشە. ئەم ئەرشیفە پیرۆزە، بەڵام پیرۆزی ئەم ئەرشیفە دەبێ بخرێتەوە خزمەت ڕەگی زیندووی ژنی کوردە. کاتێک ئەم ئەرشیفە دەکرێت بە کاڵا، دەکرێت بە پێداویستی گەشتیار، دەکرێت بە دیکۆری فێستیڤاڵ، ئەرشیفەکە دەکوژرێت. ئێمە دەبێت جیاوازی بکەین لە نێوان ژنە کوردێکی خاڵکوتکردو بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی خۆی و ژنە کوردی مۆدێلێ خاڵکوتکراوی جوانپۆشکراو بۆ کامێراکانی بازاڕ. یەکەم ژن، بکەرە. دووەم ژن، کاڵایە. ئێمە پێویستمان بەوەیە ژنە بکەر  پێشبخەین، نەک ژنە کاڵا.

کاتێک ڕەتیدەکەینەوە مێژوو بە چاویلکەی هەلپەرستانەی بازاڕ و نمایشە کاتییەکان بخوێنینەوە، لەو ساتەدا دەستدەکەین بە داهێنانی زمانێک تێیدا ژن، نەک وەک پاشماوەیەکی کەلتووریی بێگیان بۆ ڕازاندنەوەی وێنەکان، بەڵکوو وەک بکەرێکی سیاسی و مێژوویی زیندوو، بۆ یەکەمینجار بە دەنگی خۆی قسە دەکات و نەفرەت لە بێدەنگییە سەپێنراوەکەی دەکات. لێرەدا بە پرسیارێک کۆتایی بەم ستوونەش دەهێنین. ئایا ئێمە ئامادەین گوێ لە ژنە کوردی ڕاستەقینە بگرین کاتێک قسە دەکات؟ ئایا ئێمە ئامادەین کاتێک ژنە کورد لە دەرگەی زمانی سیمبۆلی دێتەدەر، بە قسەکەی نەخەڵەتێین؟ ئایا ئێمە ئامادەین کاتێک ژنە کورد بڵێت من دایکێکی خەمگین نیم، من دایکێکی توڕەم، ئێمە بەرگری لێبکەین؟ ئایا ئێمە ئامادەین کاتێک ژنی کورد بڵێت من داوای ئازادیی جەستەیی خۆم دەکەم، من داوای شادیی جەستەیی خۆم دەکەم، ئێمە یاخی نەبین؟ لە هەموو ئەم پرسیارانەدا، وڵامی ئێمە بەڵێ بێت، تەنها لەو ساتەدا نەشتەرگەریی ئاوێنەکانمان بۆ ژنی کورد سەرکەوتوو دەبێت. تا ئەو ساتەی، ئێمە هێشتا لە پەندی خۆماندا، لە دیجیتاڵگەرایی خۆماندا، لە نمایشی خۆماندا، ژنی کوردمان بێدەنگ کردووە بە شێوازێکی نوێ.
______________________________________

● هەموو ستوونەکانی گۆشەی ''نەشتەرگەریی ئاوێنەکان'': www.emrro.com/gosheyneshtergeriya.htm
 

ماڵپه‌ڕی ئه‌رسه‌لان مه‌حمود