٢٨\٦\٢٠٢٦

نەشتەرگەریی ئاوێنەکان.

ستوونی ژمارە ٨

- گۆشەیەکی هزرییە بە خوێندنەوەیەکی بوونناسیی و دەروونشیکاریی کۆمەڵایەتی و رامیاریی بابەتیی -

ئەرسەلان مەحمود      

ئەخلاق وەک پۆلیسی ناوەکی و پارێزەری وێرانەیی.

دواجار، هەموو دەمارەکان دەچنەوە سەر دڵێکی نەخۆش، دڵێک لە ئەخلاق بە مانا باو و سۆسیۆلۆژییەکەی. لێرە ئەخلاق فەزیلەتێکی ڕۆحی یان بەهایەکی ویژدانی نییە بۆ پارێزگاریکردن لە شکۆ و کەرامەتی مرۆڤ، بەڵکوو قەڵغانێکە بۆ ڕوپۆشکردنی نەزمە کۆنەکە، ماسکێکە بۆ داپۆشینی ناشرینییەکان، تا لە ڕێگەیەوە هەر جۆرە یاخیبوونێک وەک لادانێکی ڕەوشتی پێناسەبکرێت. ئەخلاق لە ڕاستیدا، چۆنکە نیتشە لە *تەبارگەری ئەخلاق*دا ئاماژەی پێداوە، مێژوویەکی هەیە، نەک سروشتێک؛ بەرهەمی ململانێی هێزەکانە، نەک دیاریی ئاسمانی. لێرەدا ئەخلاق نە ئامرازێکە بۆ ڕزگاری و نە پردێکە بۆ تێگەیشتن لە حەقیقەت، بەڵکوو کارگەیەکی گەورەیە بۆ بەرهەمهێنانی ترس و ملکەچی، بونیادێکە مرۆڤ لەناوەوە دەخوات و لە دەرەوەش وەک فریشتە وێنایدەکات. لەم جوگرافیایەدا، ئەخلاق گەورەترین گۆبەندی ئۆنتۆلۆجی ناوەتەوە؛ مرۆڤی لە خولقێنەرەوە گۆڕیوە بۆ پاسەوانێکی ترسنۆک بۆ پاراستنی کۆتوبەندەکانی خۆی.

بونیادی ئەم مۆدێلە لە ئەخلاق، لەسەر سڕینەوەی تەواوەتیی ئیرادەی تاکەکان دامەزراوە. فەلسەفەی حەقیقی پێماندەڵێت؛ ئەخلاق تەنها لەناو ئازادیدا مانا پەیدادەکات. کانتیش لێرەوە دەستی پێکردووە: کرداری ئەخلاقی بەبێ ئیرادەی ئازاد، تەنها چالاکییەکی میکانیکییە، نەک هەڵبژاردنێکی ڕەوشتی. مرۆڤی ئازاد توانای هەڵبژاردنی هەیە، لەبەرئەوە دەتوانێت بڕیاری ئەخلاقیی ڕەسەن بدات. بەڵام لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، پرۆسەکە بەتەواوی پێچەوانەکراوەتەوە. سیستەمەکە سەرەتا ئازادیی تاک زەوتدەکات، ئیرادەی تێکدەشکێنێت، پاشان ئەم بێئیرادەییە و دەستەوەستانییە ناودەنێت ڕەوشتبەرزی. منداڵی بێدەنگ، گەنجی بێپرسیار، ژنی ژێردەستە و هاووڵاتیی پاسیڤ، هەموویان وەک نموونەی باڵای ئەخلاقی بەرز وێنا دەکرێن. ئەمە گەورەترین ساختەکاریی ئۆنتۆلۆجییە مێژوو بەخۆیەوە بینیویەتی: گۆڕینی ترسنۆکی و پاسیڤبوون بۆ فەزیلەتێکی پیرۆز، تا هیچ بوونەوەرێک نەوێرێت لەم زیندانە بێتەدەرەوە و ڕووبەڕووی ستەم ببێتەوە. ئەخلاق لێرەدا ئامێری هاڕینی تاکە بە ناوی پاراستنی شکۆی گشتییەوە. ئەمە ئەو شتەیە فۆکۆ بە *میکانیزمی دیسپلین* ناوی دەبات: دەسەڵات لە ڕێگەی ئاماژەی فیزیکی شمشێرەوە کار ناکات، بەڵکوو لە ناخی تاکدا چەکدار دەبێت و خۆی دەکاتە چاودێری خۆی.

لەناو ئەم جوگرافیایەدا، چەمکی عەیبە و شەرم، جێگەی عەقڵ و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەی گرتووەتەوە. ئەخلاقی نەرێتی پەیوەندیی بە چاکە و خراپەی گەردوونییەوە نییە، بەڵکوو تەنها پەیوەندیی بە ڕازیبوونی دەوروبەرەوە هەیە. لە ڕووی دیکۆمێنتی واتاییەوە، مانا حەقیقییەکەی «چاکە» بەتەواوی شێوێندراوە و گۆڕدراوە بۆ کۆیلایەتییەکی خۆویستانە. مرۆڤی ئێمە کارەکان لەبەر باوەڕێکی قووڵی ویژدانی ئەنجامنادات، بەڵکوو لە ترسی نیگای چواردەورەکەی ئەنجامیاندەدات. ئەم میکانیزمە هۆکارە بۆ ئەوەی هەر تاکێک ببێتە کامێرایەکی چاودێری بەسەر تاکێکی ترەوە. ئێمە لێرەدا تەنها زیندانی نین، بەڵکوو لە یەککاتدا هەم زیندانین و هەم پاسەوانی زیندانەکەشین، وەک ئەو وێنایەی بێنتام لە *پانۆپتیکۆن*دا کێشاویەتی و فۆکۆ گەورەتری کردووە: زیندانێک کە تیایدا چاودێر دیار نییە، چونکە چاودێرەکە خۆتی. ئەمە زەینی ئێمەی بە شتە بچووک و ڕووکەشەکانەوە سەرقاڵکردووە، تا هەرگیز بواری نەبێت بیر لە کێشە گەورەکانی بوون، ئازادی و حەقیقەت بکاتەوە. ئەوەی ناومانناوە ڕەوشت، تەنها بریتییە لە ڕێککەوتنێکی دەستەجەمعی بۆ لەسێدارەدانی هەر جۆرە جیاوازییەک، بۆ ئەوەی هەمووان وەک یەک کۆپییەکی بێگیانیان لێدەربچێت. هایدگەر ئەم دۆخەی بە *دیکتاتۆریی داس مان* (das Man، یەکەی ناڕەسەن) ناودەبات: ئەو دۆخەی تیایدا «خەڵک» دەڵێت، «خەڵک» دەکات، و تاک تەنها لە دۆخی ڕاکێشانی ڕۆژانەدا دەژی، نەک لە دۆخی بوونی ڕەسەن.

کاتێ کۆمەڵگە بەردەوام خەریکی دادگاییکردنی یەکترە لەسەر شێوازی جلوبەرگ، وتار، یان ڕەفتارە ڕۆژانەییەکان، ئیتر هیچ وزەیەکی تێدا نامێنێتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ستەمی بونیادی. ئەمە ئەو شتەیە دەکرێت پێی بڵێین «ئابووریی ئەخلاقیی شێواو»: کاتژمێرە سۆسیۆلۆژییەکانمان لە مەسەلە بچووکەکاندا دەسوتێنین، تا کاتژمێر نەمێنێت بۆ ئەو پرسیارانەی بنەمای ژیانمان لەرز دەخەن. یەکەی دەستەجەمعی زۆر زیرەکانە ئەم ئەخلاقە نەرێتییە دەپەرستێت و پشتگیرییدەکات، لەبەرئەوەی دەزانێت تا ئەخلاق بەم واتا و فۆڕمە باڵادەستبێت، هیچ شۆڕشێکی ڕاستەقینە ڕوونادات. نەرێتگەرایی، گەندەڵی، دزینی سامانی نیشتمانی، تێکشکاندنی کەرامەتی گشتی و وێرانکردنی وڵات، لەم سیستەمە ئەخلاقییەدا هیچ کاردانەوەیەکی لێناکەوێتەوە، بەڵام بچووکترین لادانی تاکەکەسی لە عورفە باوەکان، کارەساتی گەورە دەخوڵقێنێت. ئەمە ئەو شوێنەیە تیایدا پێوەرەکان بەتەواوی هەڵگەڕاونەتەوە و ئەخلاق بووەتە پارێزەری گەورەترین بێئەخلاقیی سیاسی و کۆمەڵایەتی. ئەمە چەواشەکارییەکی ئەفلاتوونییە بە پێچەوانەوە: نەک سێبەرەکان وەک حەقیقەت پیشاندەدرێن، بەڵکوو حەقیقەت خۆی وەک سێبەرێکی شەرمەزار دەکوژێنرێتەوە و سێبەرەکان دەکرێن بە یاسا.

ئەخلاق لێرەدا نەک هەر هۆکارێک نییە بۆ پێشکەوتن، بەڵکوو بووەتە گەورەترین بەربەست لەبەردەم دروستبوونی مرۆڤی خاوەن دید. ئەو ڕۆشنبیر و سیاسییانەی باسی گۆڕانکاری دەکەن، زۆرجار خۆشیان قوربانیی هەمان ئەم بتە ئەخلاقییەن. ئەوان ناتوانن بنەماکانی شەرم و عەیبە هەڵتەکێنن، لەبەرئەوەی دەترسن پێگەی کۆمەڵایەتییان لەدەستبدەن. لێرەوە تراژیدیای ئیفلیجبوون قووڵتردەبێتەوە: هەمووان دەیانەوێت بونیادەکان بگۆڕن، بەڵام هیچ بوونەوەرێک نایەوێت دەست بۆ ئەو پاسەوانە بەرێت دەرگەی بونیادەکانی داخستووە. ئەم ساختەکارییە وایکردووە، کۆمەڵگەی ئێمە پڕبێت لە مرۆڤی دووڕوو، مرۆڤگەلێک لە ناوەوە هەڵگری هەزاران ئارەزوو و پرسیارن، بەڵام لە دەرەوە ماسکی پارێزگارییان پۆشیوە تەنها بۆ ئەوەی بڕوانامەی قبووڵکردن لەلایەن مێگەلەوە وەربگرن. ئەم دۆخی دووڕووییە، وزەی داهێنانی کۆمەڵگە بەتەواوی لەناودەبات و ژیان دەکاتە شانۆیەکی درۆزنانە. کیرکگۆر سەدوپەنجا ساڵ پێش ئێستا ئەم نەخۆشییەی پێناسەکردبوو: ئەو دۆخەی تیایدا تاک دەبێت بە «هاووڵاتیی شارستانی»، بەڵام لە ناخیدا یاخی و سەرلێشێواوە، چونکە ئەو خۆیی نییە کە لە دەرەوە پیشانیدەدات، بەڵکوو پەیکەرێکە لەلایەن چاوەڕوانییەکانی ترانەوە تاشراوە.

دواجار، هۆکاری ئیپستمۆلۆجیی ئەم دۆخە ئەوەیە، ئەخلاقی ئێمە لە تاقیگەی پرسیاردا نەهاتووەتە دەرەوە؛ ئەخلاقێکە لە میراتەوە وەرگیراوە، نەک لە کرداری بیرکردنەوەوە چەسپاوە. لەبەرئەوەی نەپشکنراوە، توانای پشکنینی ئەویتر شتانیشی نییە. کۆمەڵگەیەک نازانێ بۆچی ئەو ڕەفتارە دەکات کە دەیکات، چۆن دەتوانێت بپرسێت کوێ دەڕوات؟ سۆکرات ووتی: ژیانێکی نەپشکنراو شایانی ژیانکردن نییە. لێرە ئەم وتەیە دەکرێت دانان ئاراستەکەی: ئەخلاقێکی نەپشکنراو شایانی ڕەوبردن نییە. بەڵام پشکنینی ئەخلاق پێویستی بە بوێریی هزری هەیە، ئەو بوێرییەی کانت پێی دەڵێت بنەمای ڕۆشنگەری: «بوێرە بزانە» (sapere aude). کۆمەڵگەی ئێمە تاکوو ئەم بوێرییە بەردەستی نەکات، هەرگیز لە دۆخی منداڵیی ئەخلاقیدا دەرناچێت، لە دۆخێکدا کە یاسا لە دەرەوەوە دێت، نەک لە ئیرادەی پشکنەرەوەی تاکەوە.

گەڕانەوە بۆ خاڵی سفر و پێناسەکردنەوەی بەهاکان، تاکە وڵام و چارەسەرە بۆ ڕزگاربوون لەم وێرانەیە. ئەمە ئەو شتەیە نیتشە بانگەشەی *داڕزانی بەهاکانی* بۆکردووە، نەک بۆ بێبەهایی، بەڵکوو بۆ ئەوەی هەر بەهایەک سەرلەنوێ لە دادگەی ئیرادە و ژیان و ئازادیدا دادگایی بکرێتەوە. مرۆڤی ئێمە پێویستی بە مۆدێلێکی نوێیە لە ئەخلاقی ئۆنتۆلۆجی، ئەخلاقێک لەسەر بنەمای ئازادیی تاکەکەس، پرسیارکردن و بەرپرسیارێتیی ڕاستەقینە دابمەزرێت، نەک لەسەر بنەمای ترس و کۆیلایەتی. تا ئەو ڕۆژەی نەتوانین بتی عەیبە بشکێنین و جیاوازییەکانمان وەک جوانییەکی تاکایەتی قبووڵنەکەین، تا ئەو کاتەی دەستبەرداری پاسەوانیکردنی یەکتر نەبین، هەرگیز ناتوانین یەک هەنگاو بەرەو دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی تەندروست و سیستەمێکی سیاسیی مۆدێرن بنێین. شکاندنی ئەم ئەخلاقە پاسیڤە، تاکە دەروازەیە بۆ لەدایکبوونەوەی مرۆڤی خاوەن ئیرادە، مرۆڤێک بتوانێت خۆی ببێتە ئەندازیاری چارەنووسی خۆی. ئەمە ئەو ئەخلاقەیە لێرە بانگەشەی بۆ دەکرێت: نەک ئەخلاقی ترس، بەڵکوو ئەخلاقی پێگەیشتوویی؛ نەک ئەخلاقی ماسک، بەڵکوو ئەخلاقی ڕووی ڕاستەقینە؛ نەک ئەخلاقی مێگەل، بەڵکوو ئەخلاقی تاکی بەرپرس کە دەتوانێت تەنیا بێت بەبێ ئەوەی بترسێت، و دەتوانێت لەگەڵ ئەویدیدا بێت بەبێ ئەوەی بسڕێتەوە.

______________________________________

● هەموو ستوونەکانی گۆشەی ''نەشتەرگەریی ئاوێنەکان'': www.emrro.com/gosheyneshtergeriya.htm
 

ماڵپه‌ڕی ئه‌رسه‌لان مه‌حمود