|
٢٧\٩\٢٠٢٦
ڕووەکخۆریی؛
هەڵوێستێک لە پێناو ئاژەڵان و زەوی.
هێمن عەلی
 ژینگە
بۆ من لەپێش هەموو شتێکەوەیە؛ چونکە بەبێ هەوای پاک، ئاوی پاک و خاکێکی
ساغ، ژیانێکی باش نابێت. پاراستنی ژینگەش هەر بە دروشم ناکرێت.
پەیوەندیی بەوەوە هەیە کە چی دەخۆین، چۆن هاتوچۆ دەکەین و چۆن لەگەڵ
زیندەوەرانی دەوروبەرمان هەڵسوکەوت دەکەین.
لێرەدایە کە ڕووەکخۆریی تەواو بۆ من واتایەکی گرنگ وەردەگرێت.
من خۆم چەندین ساڵە ڕووەکخۆرم و بەو هەڵبژاردنە ویژدانم ئاسوودەیە؛
چونکە هەوڵ دەدەم شێوازی ژیانم لەگەڵ باوەڕەکانم یەک بگرێتەوە.
ڕووەکخۆریی تەواو، یان «ڕووەکخۆر»، شێوازێکی خۆراکە کە گۆشت، ماسی،
مریشک، هێلکە، شیر، بەرهەمەکانی شیر و هەنگوین ناگرێتەوە. بە واتا
فراوانەکەی، هەوڵێکە بۆ دوورکەوتنەوە لە چەوساندنەوە و ئازاردانی
ئاژەڵان، تا ئەو ڕادەیەی گونجاو و کردەیی بێت. کەواتە تەنها هەڵبژاردنی
خۆراک نییە، بەڵکو هەڵوێستێکی ئەخلاقییشە. ١
بۆ من پرسیارەکە ڕوونە: ئەگەر بتوانین پێداویستییە خۆراکییەکانمان بەبێ
کوشتنی ئاژەڵان دابین بکەین، بۆچی ئەو ڕێگایە هەڵنەبژێرین؟ ئاژەڵ تەنها
کاڵایەک نییە بۆ کڕین و فرۆشتن؛ زیندەوەرێکە کە هەست دەکات و ئازار
دەچێژێت. بەزەیی ئێمە نابێت لە مرۆڤەکاندا سنووردار بێت؛ بەرپرسیاریی
ئەخلاقیمان بەرامبەر بە ئاژەڵانیش هەیە.
زۆر کەس دەپرسن: «ئەگەر گۆشت نەخۆین، پرۆتین لە کوێوە وەربگرین؟»
وەڵامەکە لە زۆرێک لە خۆراکە ئاشناکانی خۆماندایە: نیسک، نۆک، لوبیا،
پاقلە، سۆیا و تۆفو، هەروەها گوێز و تۆوی کدو و گوڵەبەڕۆژە. بە خواردنی
بڕێکی گونجاو لەم سەرچاوە جۆراوجۆرانە، پێداویستیی لەش بە پرۆتین دابین
دەکرێت. ڕووەکخۆریی تەواو ئەوە ناگەیەنێت کە هەر زەڵاتە بخۆیت؛ پێویستی
بە ژەمی هاوسەنگ و جۆراوجۆر هەیە.
مرۆڤ دەتوانێت بە خۆراکی ڕووەکی بە تەندروستی بژی، بە مەرجێک
خواردنەکانی جۆراوجۆر و هاوسەنگ بن و پێداویستییە خۆراکییەکانی دابین
بکرێن. بە تایبەتی، ڤیتامینی ب١٢ دەبێت لە
حەبی ڤیتامین یان خۆراکێک وەربگیرێت کە ئەم ڤیتامینەی بۆ زیاد کراوە.
هەروەها، ڕووەکیبوونی خۆراک بە تەنها واتای تەندروستبوونی نییە؛ بڕی
خوێ، شەکر و جۆری چەورییەکەشی گرنگن. ٢
خواردنی ڕووەکی بە گشتی زیانی کەمتری بۆ ژینگە هەیە، بە تایبەتی بە
بەراورد لەگەڵ گۆشتی مانگا و مەڕ. بۆ بەخێوکردنی ئەم ئاژەڵانە، زەویی
زۆر بۆ لەوەڕگا و چاندنی ئالیکیان تەرخان دەکرێت. بەڵام ئەگەر نیسک،
نۆک و لوبیا ڕاستەوخۆ بخۆین، بۆ دابینکردنی خۆراکمان بە گشتی زەویی
کەمتر پێویست دەبێت. مانگا و مەڕ لە کاتی هەرسکردنی خۆراکدا گازی
میتانیش دەردەدەن؛ گازێک کە گەرمی لە کەشدا ڕادەگرێت و زەوی گەرمتر
دەکات. لەبەر ئەوە، خواردنی گۆشتی کەمتر و خۆراکی ڕووەکیی زیاتر
دەتوانێت یارمەتیی کەمکردنەوەی دەرچوونی ئەم گازە بدات و پێویستی بە
فراوانکردنی لەوەڕگا و کێڵگەکان کەم بکاتەوە. ٣
هەر لەبەر ئەمەیە کە بیرۆکە و هەڵوێستەکانی پارتە سەوزەکانی ئەوروپا بە
دڵمن. من خوازیاری سیاسەتێکم کە پاراستنی ژینگە و مافی ئاژەڵان لە ڕیزی
پێشەوەی کارەکانیدا بن. بۆ من گرنگە ئەم ئامانجانە ببنە بەرنامە و
هەنگاوی کردەیی: هاندانی خۆراکی ڕووەکی، کەمکردنەوەی پشتبەستن بە
ئۆتۆمبێلی تایبەت و گەشتی ناپێویست بە فڕۆکە، پەرەپێدانی گواستنەوەی
گشتی و ئاسانکردنی پیاسە و پاسکیلسواری.
مەبەستم ئەوە نییە کە هەموو ئەندامان و لایەنگرانی ئەم پارتانە
ڕووەکخۆرن یان ئۆتۆمبێل و فڕۆکە بەکار ناهێنن. ئەوەی دەمەوێت، هەوڵدانە
بۆ شێوازێکی ژیان کە کەمترین زیان بە سروشت و زیندەوەران بگەیەنێت. ٤
ئەو کەسەی خۆی بە ڕۆشنبیر دەزانێت، پێویستە ئامادە بێت خووەکانی خۆیشی
بخاتە ژێر پرسیار، تا وتە و کرداری یەک بگرنەوە. سەبارەت بە خواردنیش،
دەبێ لە خۆمان بپرسین: ئەوەی دەیخۆین چ کاریگەرییەکی لەسەر ئاژەڵان و
ژینگە هەیە؟
بۆ هاندانی خەڵک بەرەو خۆراکی ڕووەکی، پێویستە بە ڕێزەوە گفتوگۆ بکەین
و سوودەکانی ڕوون بکەینەوە. چێژی خواردن نابێت پاساوی پشتگوێخستنی
ئازاری ئاژەڵان بێت. بۆ من جێی داخە کە لە ئاژەڵێک تەنها کەباب و تکە
ببینین، نەک زیندەوەرێکی هەستدار. تامەزرۆییمان بۆ خواردن نابێت سۆز و
بەرپرسیاریی ئەخلاقیمان لەبیر بباتەوە. بە خۆراکی ڕووەکییش دەتوانین
خوانێکی ڕەنگاوڕەنگ ساز بکەین و چێژی لێ وەربگرین.
لە کوردستان، بۆ پەرەپێدانی ڕووەکخۆریی تەواو پێویست ناکات لە هیچەوە
دەست پێ بکەین. نیسک، نۆک، لوبیا، پاقلە، ساوار و جۆرەها سەوزە لە
خوانەکانماندا جێگەیان هەیە. شۆربای نیسک، خۆرشتی لوبیا و دۆڵمەی سەوزە
دەتوانرێن بەبێ گۆشت و بەبێ هیچ بەرهەمێکی ئاژەڵی لێ بنرێن. ڕەنگە ناوی
«ڕووەکخۆر» بۆ هەندێک کەس نوێ بێت، بەڵام زۆربەی پێکهاتەکانی ئەم
خۆراکە نامۆ نین.
پێم خۆشە لە کوردستان چێشتخانەی تایبەت بە ڕووەکخۆریی تەواو زیاتر
ببینم و چێشتخانەکانی دیکەش ژەمە ڕووەکییە خۆشتامەکان بخەنە ناو مینیۆی
خواردنەکانیان. پێویستە ئەم ژەمانە بە ڕوونی نیشانە بکرێن، تا خەڵک
بزانن هیچ بەرهەمێکی ئاژەڵییان تێدا نییە. پێشکەشکردنی ئەم خواردنانە
بە نرخێکی گونجاو دەتوانێت لە سەدان دروشم کاریگەرتر بێت.
ڕووەکخۆریی بۆ من هەوڵێکە بۆ ئەوەی بە ئاگایی و بەرپرسیارییەوە بژین و
چێژی خواردنمان بە ئازاری زیندەوەرانی دیکە نەبەستینەوە. ئەوەی
دەیخەینە سەر خوانمان، پەیوەندی بە ژیانی ئاژەڵان و داهاتووی زەوییەوە
هەیە. بۆیە گۆڕان لە هەڵبژاردنەکانی خۆمانەوە دەست پێ دەکات؛ تەنانەت
لە ژەمێکی ڕۆژانەمانەوە.
____________________________________________
سەرچاوەکان:
١. کۆمەڵەی ڕووەکخۆر؛ پێناسەی ڕووەکخۆریی.
https://www.vegansociety.com/go-vegan/definition-veganism
٢. دەزگای تەندروستیی نیشتمانیی بەریتانیا؛ خۆراکی
ڕووەکیی.
https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/the-vegan-diet
٣. نەتەوە یەکگرتووەکان؛ خۆراک و گۆڕانی کەشوهەوا.
https://www.un.org/en/climatechange/science/climate-issues/food
٤. پارتی سەوزی ئەوروپا؛ بەرنامەی هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٤ (Courage
to Change).
https://europeangreens.eu/2024-manifesto
hemn.abdulhaq@gmail.com
|
