|
١٩\٤\٢٠٢٦
تاراوگەی
جیاوازیی:
بۆچی کۆمەڵ لە
تاکگەرایی دەترسێ؟
کارزان عەزیز
پێشەکی: ململانێی مێژوویی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، هەمیشە ململانێیەکی
توند لە نێوان "تاک" و "کۆمەڵ"دا هەبووە. کۆمەڵ وەک دەزگایەکی پارێزگار،
هەمیشە هەوڵ دەدات جۆرێک لە "کۆدەنگیی گشتی" بپارێزێ. کاتێک تاکێک دێ و
دەیەوێ لە دەرەوەی ئەم بازنەیە بیر بکاتەوە، سیستەمی کۆمەڵایەتی وەک "خانەیەکی
نامۆ" لێی دەڕوانێ و هەوڵی دەرهاویشتنی دەدات. ئەم دیاردەیە لە کۆمەڵ
داخراوەکاندا بە توندی دەردەکەوێ، کە تێیدا جیاوازیی هزریی وەک
هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی دەروونیی جەماوەر تەماشا دەکرێ.
١. سایکۆلۆژیای جەماوەر و ترسی جیاوازی بەپێی تیۆرییەکانی گوستاڤ لۆبۆن،
جەماوەر خاوەنی "عەقڵێکی دەستەجەمعی"یە کە مەیلی بەرەو سادەگەرایی و
یەکپۆشی هەیە. جەماوەر لە "پێشەنگ" و "جیاواز" دەترسێ، چونکە جیاوازی
ناچاریان دەکات پێداچوونەوە بەو بەها چەقەبەستووانەدا بکەن کە ساڵانێکە
لەسەری ڕاهاتوون. وشەی (شێت) یان (نامۆ) کە زۆرجار ڕووبەڕووی نووسەران
و بیرمەندان دەبێتەوە، لە ڕاستیدا وەسفێکی پزیشکی نییە، بەڵکو چەکێکی
سۆسیۆلۆژییە بۆ "تیرۆری کەسایەتی"؛ مەبەست لێی بێبایەخکردنی ئەو هزرە
جیاوازەیە کە تاکەکە هەڵگریەتی.
٢. قەیرانی "تاک" لەناو جەنجاڵی "کۆ"دا لە واقیعی ئێمەدا، تاک بوونێکی
سەربەخۆی نییە، بەڵکو پاشکۆیەکە بۆ خێزان، حیزب، یان گروپە
کۆمەڵایەتییەکان. کاتێک نووسەرێک باس لە "کەرامەتی مرۆیی" و "سەربەخۆیی
هزریی" دەکا، لە ڕاستیدا دەست دەبا بۆ پیرۆزییەکانی کۆنترۆڵکردن.
لێرەوە گوشارەکان دەست پێدەکەن؛ "دەبێ وەک ئێمە ڕازی بیت"، "نابێ لە
ڕیزەکە بچیتە دەرەوە". ئەم داواکارییانە جۆرێکە لە "خنکاندنی داهێنان".
کۆمەڵ نایەوێ تۆ "خۆت" بیت، بەڵکو دەیەوێ تۆ ئەو "وێنەیە" بیت کە ئەوان
بۆیان کێشاویت.
٣. تاراوگەی هزریی وەک پێویستییەکی مەعریفی ئەوەی نووسەر لە جەماوەر
جیادەکاتەوە، توانای "گومانکردن" و "شیکاری"یە. ئەگەر جیاوازبوون
باجەکەی دابڕان و تەنیایی بێ، ئەوا ئەم تەنیاییە بۆ نووسەر دەبێتە
"تاراوگەیەکی داهێنەرانە". مێژووی مرۆیی بەو کەسانە نەنووسراوەتەوە کە
بە تەنیشت دیوارەکاندا ڕۆیشتوون و وتوویانە "ئێمە ڕازین"، بەڵکو بەو
دەنگە "شێتانە" نووسراوەتەوە کە لە ناوەڕاستی زریاندا هاواریان کردووە:
"نا".
کۆتایی: بەرەو میدیایەکی ئازاد و تاکێکی هۆشیار ئەو برینانەی کە ئەمڕۆ
لە جەستەی کۆمەڵی ئێمەدا دەبینرێن، تەنها قەیرانی دارایی و سیاسی نین،
بەڵکو قەیرانی "سڕینەوەی تاکن. بۆ ئەوەی بگەینە قۆناغی گۆڕانکاریی
ڕاستەقینە، دەبێ فێری "ڕێزگرتن لە جیاوازی" ببین. نووسەر کاتێک
دەنووسێ، تەنها وشە نانێژێ، بەڵکو تۆوی "هۆشیاری" دەچێنێ. ئەگەر ئەمڕۆ
بەو دەنگانە دەوترێ "شێت"، دڵنیابن سبەی وەک "ڕێنیشاندەر" تەماشا
دەکرێن.
ماڵپەڕی کارزان عەزیز
|
